Η ζωντανή ιστορία της Καπνοβιομηχανίας Ματσάγγου στον Βόλο – Η ακμή και το λουκέτο

Στιγμιότυπο 2020 06 10 10.13.15 μμ

Το καπνεργοστάσιο «Αφοί Ν. Ματσάγγου» κατέχει μια ξεχωριστή θέση στην βιομηχανία της περιοχής του Βόλου. Ιδρυτής του είναι ο Νικόλαος Ματσάγγος ο οποίος ,όντας και έμπορος καπνού, συνεργάστηκε με του αδελφούς Καρακίτη και μαζί δημιούργησαν το 1890 το πρώτο μικρό καπνεργοστάσιο.

KEN 728X100

Η συνεργασία τους όμως διακόπηκε 1900 και ο Ματσάγγος συνέχισε μόνος την πορεία του. Το 1918 αναθέτει την διεύθυνση της επιχείρησης στους δυο γιους του Ιωάννη και Κωσταντίνο οι οποίοι συνέβαλαν στην περεταίρω ανάπτυξη της. Σε συνεργασία με τον Δημοσθένη Γατζόπουλο προχώρησαν σε επεκτάσεις και εκσυγχρονισμό του εργοστασίου.

Aυτό είχε ως αποτέλεσμα την τεραστία αύξηση της παραγωγής. Αξίζει να αναφερθεί ότι η παραγωγή το 1930 έφτανε τα 60.000 κιλά μηνιαίως ενώ το 1940 έφτασε τα 130.000 κατακτώντας την δεύτερη θέση στην Ελλάδα. Μάλιστα την περίοδο της κατοχής ενώ οι περισσότερες βιομηχανίες υπολειτουργούσαν ο Ματσάγγος όχι μόνο λειτουργούσε αλλά έπαιξε και σπουδαίο ρόλο στην οικονομική ζωή του τόπου σώζοντας κόσμο από την πείνα. Εκείνη την περίοδο μάλιστα τα τσιγάρα Ματσάγγου αποτέλεσαν το «νόμισμα» της περιοχής.

Το 1947-48 το καπνεργοστάσιο κατάφερε να κατακτήσει την πρώτη θέση στην Ελλάδα με 200.000 κιλά μηνιαία παραγωγή και 1850 υπαλλήλους. Διέθετε μηχανουργείο, κυτιοποιία, ξυλουργείο, λιθογραφείο και χημείο. Ένα ενδιαφέρον στοιχείο αποτελεί το γεγονός ότι η επιχείρηση ίδρυσε το 1927 το Ταμείο Πρόνοιας Προσωπικού, το οποίο με μικρή επιβάρυνση εξασφάλιζε ιατροφαρμακευτική περίθαλψη έως την ίδρυση του Ι.Κ.Α δέκα χρόνια αργότερα. Ο Ν. Ματσάγγος πέθανε το 1926 και το 1940-42 οι γιοι του. Για το εργοστάσιο όμως οι πρώτες δοκιμασίες αρχίσαν μετά τους σεισμούς του 1955. Έκτοτε άλλαξε πολλούς ιδιοκτήτες όμως δεν κατάφερε ποτέ να ανακάμψει. Το 1972 έκλεισε οριστικά.

Το πρώτο κτίριο κτίστηκε το 1890 επί την συμβολή των οδών Π. Μελά και Σωκράτους (στοά). Είναι διώροφο με ημιυπόγειο, με φέρουσα κατασκευή από λιθοδομή, ξύλινα πατώματα και ξύλινη στέγη με κεραμοσκεπή. Η κατακόρυφη επικοινωνία γίνεται μέσω ενός ξύλινου κλιμακοστάσιου. Η όψη επί της Π. Μελά είναι λιτή, κλασική, συμμετρική ως προς τον κεντρικό άξονα, με τονισμό της κύριας εισόδου. Τα ανοίγματα είναι συμμετρικά καθ’ ύψος, ξύλινα δίφυλλα ανοιγόμενα και στο άνω μέρος διαθέτουν φεγγίτη με διακοσμητική σιδεριά ασφαλείας. Η κύρια όψη είναι διακοσμημένη με τριφτό σοβά και παρουσιάζει μικρό διακοσμητικό μοτίβο πατούρες στο γείσο, γρηπίδα στην στέγη. Στον α’ όροφο πάνω από την κύρια είσοδο διαθέτει στρογγυλό άνοιγμα για εξαερισμό. Ο τυφλός τοίχος είναι σοβαντισμένος με πεταχτό χοντροσοβά. Η λιθοδομή βρίσκεται σε αρκετά καλή κατάσταση. Πρόκειται για τυπική περίπτωση βιομηχανικού κτιρίου κατασκευασμένου με παραδοσιακό τρόπο, με δανεισμένα στοιχεία από άλλους κτιριακούς τύπους κυρίως κατοικίας με νεοκλασικές επιρροές.

Η δεύτερη φάση επέκτασης ξεκίνησε το 1918 οπού και κτίστηκε το κτίριο 2. Πρόκειται για ένα τετραώροφο κτίριο με ημιυπόγειο στο οποίο οι εξωτερικοί τοίχοι είναι πέτρινοι ενώ ο εσωτερικός του σκελετός (κολώνες, δοκάρια, πλάκες) είναι από μπετό. Στον τελευταίο όροφο ένα μεγάλο τμήμα του στεγάζεται από δύο ξύλινες στέγες με επικάλυψη από γαλλικά κρεμμύδια. Στον όροφο αυτό και τα εσωτερικά υποστυλώματα είναι ξύλινα. Η κάτοψη είναι ελεύθερη από χωρίσματα καθώς η διαδικασία παραγωγής ήταν συνεχής και επεκτεινόμενη σε όλους τους ορόφους. Το πολυώροφο κτίριο με τον βαρύ και ογκώδη χαρακτήρα διαθέτει λιτές όψεις. Επί της Π. Μελά τα τοξωτά ανοίγματα αρθρώνονται σε οριζόντιες ζώνες μεταξύ των φερόντων στοιχείων και επαναλαμβάνονται ομοιόμορφα σε όλους

του ορόφους. Περιμετρικά τους διαθέτουν διάκοσμο από τούβλα. Τα παράθυρα είναι μεταλλικά βιομηχανικού τύπου. Στο ισόγειο φέρουν εξωτερικά μεταλλική σιδεριά ασφαλείας προσαρμοσμένη στην τοιχοποιία. Στον κάναβο των εξωτερικών υποστυλωμάτων στην όψη εμφανίζονται πατούρες υπό μορφή παραστάδων και σε συνδυασμό με την προεξοχή στην πλάκα του β ορόφου αποτελούν τα μόνα διακοσμητικά στοιχεία της όψης. Η όψη επί της Μακεδονομάχων είναι αντίστοιχη της Π. Μελά χωρίς όμως τοξωτά ανοίγματα και διακοσμητικό τούβλο. Επιπλέον είναι ενισχυμένη με αντισεισμικό μανδύα μπετόν μετά από ζημίες που υπέστη το 1955.

Το 1925 η επέκταση συνεχίστηκε και κτίστηκε το κτίριο 2α στην συμβολή των οδών Π. Μελά και Ερμού. Το κτίριο αυτό θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως μνημειακού τύπου με επιβλητικό στυλ, πλούσια μοτίβα και λεπτομέρειες, προκειμένου να προβάλλει μια συγκεκριμένη εικόνα για το εργοστάσιο. Είναι το μόνο που διαθέτει μπαλκόνια και μπαλκονόπορτες, καθώς και μεγάλες βιτρίνες στο ισόγειο. Οι φεγγίτες του ισογείου διαθέτουν μεταλλική διακοσμητική σιδεριά ενώ και τα κάγκελα των μπαλκονιών είναι περίτεχνα και στηρίζονται σε γύψινα κολωνάκια. Κάτω από τα μπαλκόνια θα παρατηρήσει κανείς αντηρίδες που επίσης φέρουν πλούσιο διάκοσμο. Ακόμη, όπως και το γειτονικό του κτίριο, διαθέτει παραστάδες στα ίχνη των υποστυλωμάτων. Εσωτερικά ο κάθε του όροφος συνδέεται με το κτίριο 2 παρόλο που διαθέτουν αρμό διαστολής, πρόκειται ουσιαστικά για ένα ενιαίο κτίριο. Στο ισόγειο διαθέτει πλούσιο γύψινο διάκοσμό. Τέλος ο τρίτος όροφος βρίσκεται σε υποχώρηση.

Το τρίτο και τελευταίο στάδιο της επέκτασης έγινε το 1936 και καταλαμβάνει όλη την έκταση από την οδό Μακεδονομάχων, Σωκράτους έως την 28η Οκτωβρίου. Ουσιαστικά η Σωκράτους μετατρέπεται σε στοά αφού η επέκταση συνεχίστηκε και πάνω από αυτήν. Πρόκειται για κλασικό βιομηχανικό κτίριο της περιόδου του μεσοπολέμου επηρεασμένο από το μοντέρνο κίνημα. Η κατασκευή του είναι εξ’ ολοκλήρου από οπλισμένο σκυρόδεμα με τοίχους πλήρωσής από τούβλο. Η κάτοψη είναι σχήματος Π κάτι που βελτιώνει σημαντικά των φωτισμό και αερισμό του νέου αυτού κτιρίου. Το τμήμα που βρίσκεται στην οδό 28ης Οκτωβρίου μέχρι το μέσον της Μακεδονομάχων είναι τριώροφο ενώ το υπόλοιπο μέχρι και την στοά είναι τετραώροφο. Η μορφολογική του αντιμετώπιση είναι πολύ κοντά σε αντίστοιχη δημοσίων κτιρίων της ίδια περιόδου. Οι όψεις είναι σοβαντισμένες με τριφτό σοβά και έχουν τονισμένη την οριζόντια διεύθυνση, με συνεχόμενα γείσα- προεξοχές στο ύψος και στο πρέκι των μεγάλων ορθογώνιων συμμετρικών παραθύρων. Τα κουφώματα είναι μεταλλικά βιομηχανικού τύπου. Η κύρια είσοδος είναι έκκεντρη επί της οδού 28ης Οκτωβρίου και προεξέχει του κυρίως όγκου του κτιρίου. Στον α ́ και β ́ όροφο καθώς και στο δώμα , επάνω ακριβώς από το χώρο εισόδου, υπάρχει προεξοχή (έρκερ), πλάτους 80 εκ.

Το συγκρότημα της καπνοβιομηχανίας αγοράστηκε από το Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας το 1985.5 Το 1988, ο δήμος ζήτησε την προσωρινή παραχώρηση του ισογείου, για την εγκατάσταση της «Σχολής εφαρμοσμένων τεχνών» του Δήμου βόλου , η σχολή παρέμεινε εκεί μέχρι και το 1995 δίνοντας ζωή στις μέχρι τότε εγκαταλελειμμένες εγκαταστάσεις. Έκτοτε οι εγκαταστάσεις ερήμωσαν για ακόμη μια φορά καθώς για πολλά ακόμη χρόνια το συγκρότημα δεν αποτελούσε προτεραιότητα του Πανεπιστημίου.

Κατά καιρούς εκφράστηκαν διάφορες προτάσεις για την αξιοποίηση του, κάποιες μάλιστα από αυτές αφορούσαν και την κατεδάφιση του εφόσον δεν υπήρχε δεσμευτικό νομικό πλαίσιο
για την διατήρηση αυτού . Τα σενάρια όμως αυτά σταμάτησαν
όταν το 2006 το συγκρότημα κηρύχθηκε διατηρητέο βιομηχανικό μνημείο, μετά από πρωτοβουλία της 5ης Εφορείας Νεωτέρων Μνημείων.

Το 2009 η Σύγκλητος αποφάσισε τη σύσταση επιτροπής η οποία απαρτίζονταν από τους: Ζήση Κοτιώνη (Κοσμήτορα της Πολυτεχνικής Σχολής), Γιώργο Πετράκο (Πρόεδρο τμήματος Χωροταξίας), Θεολόγη Παπαδόπουλο (Καθηγητή τμήματος Αρχιτεκτόνων) και Κωσταντίνο Αδαμάκη ( επίκουρο Καθηγητή τμήματος Αρχιτεκτόνων). Η επιτροπή συνεκτιμώντας την προϊστορία της πόλης σε θέματα διάσωσης και αξιοποίησης της βιομηχανικής κληρονομιάς, προτείνει την διατήρηση ολόκληρου του συγκροτήματος διατηρητέου και μη, και τμηματική αξιοποίηση του σύμφωνα με τις ανάγκες του Πανεπιστημίου.

Σημερινή κατάσταση

Το 2010 οι αρχιτέκτονες Κ. Αδαμάκης, Α. Θεοχαρόπουλος και Κ. Προγκίδης ξεκινούν την διερεύνηση της δυνατότητας στέγασης του Τμήματος Οικονομικών Επιστημών σε τμήμα του συγκροτήματος. Απόφαση της αρχιτεκτονικής ομάδας ήταν η συνολική διατήρηση του κτιρίου, το οποίο όπως έχει ήδη αναφερθεί είναι κατασκευασμένο από οπλισμένο σκυρόδεμα και βρισκόταν σε σχετικά καλή κατάσταση. Το μόνο κομμάτι που μεταποιήθηκε ήταν η εσωτερικές όψεις του κτιρίου οι οποίες καλύφθηκαν από μεταλλικό πλέγμα – σκίαστρο. Οι εργασίες ολοκληρώθηκαν τον Σεπτέμβριο του 2016 όταν το τμήμα μεταστεγάζεται και ξεκινά επίσημα την λειτουργία του.

Ακόμη αξίζει να αναφερθεί ότι για το κτίριο 1 υπάρχει σχεδιασμός να μετατραπεί σε μουσείο ιστορίας του εργοστασίου. Το υπόλοιπο κομμάτι της βιομηχανίας, παραμένει μέχρι και σήμερα αναξιοποίητο, ενώ εδώ και περίπου δεκαπέντε χρόνια βρίσκεται υπό κατάληψη από ομάδα αναρχικών. 

Κείμενο: ΑΓΓΕΛΗ ΕΙΡΗΝΗ, ΚΟΥΤΣΑΦΤΗ ΕΛΕΝΗ

error: Content is protected !!