Το TheNewspaper.gr τιμά τα 100 χρόνια από τη Μικρασιατική καταστροφή με ένα μεγάλο αφιέρωμα σε τρία μέρη, που επιμελήθηκε ο Γιώργος Σύρος. Η γενιά που ‘ζησε το χαμό, έφυγε. Οι επόμενες γενιές οφείλουν να μαθαίνουν από την Ιστορία, να θυμούνται από τις διηγήσεις και να κρίνουν αθώους και φταίχτες. Μικρασία 1922 και ο Ελληνισμός ξεριζώνεται, σφαγιάζεται, εξανδραποδίζεται. Ελλάδα 2022, έχει ηθική υποχρέωση τουλάχιστον να μην ξεχάσει.
Πως ήρθαν στον Βόλο οι πρόσφυγες; Που εγκαταστάθηκαν; Πως αντιμετωπίστηκαν; Ποιες ήταν οι δυσκολίες; Ποια νέα ήθη έφεραν μαζί τους; Πως επηρέασαν την ανάπτυξη της περιοχής μας; Όλα αυτά, με ιστορικά ντοκουμέντα κάθε Κυριακή στο TheNewspaper.gr.
Η άφιξη
100 χρόνια συμπληρώνονται εφέτος από την ολοκλήρωση της Μικρασιατικής Καταστροφής. 100 χρόνια από τότε που ο μικρασιατικός Ελληνισμός εξερριζώθη από τις πανάρχαιες εστίες του. Κομβικό σημείο της ιστορίας της Μαγνησίας μας αποτελεί βεβαίως η άφιξη χιλιάδων Ελλήνων προσφύγων πριν από 100 έτη. Βέβαια, πριν την καταστροφή της Σμύρνης το 1922, άρχισαν να φθάνουν στην Μαγνησία κύματα συμπατριωτών μας από την Μικρά Ασία.
Το Πρώτο κύμα Ελλήνων προσφύγων κατέφθασε τον Ιούνιο του 1921.
Το Δεύτερο κύμα καταφθάνει αμέσως το επόμενο έτος, το 1922, με το μεγαλύτερο ελληνικό υπερωκεάνιο «Μεγάλη Ελλάς» (Το 1919 είχε παραδοθεί με το όνομα «Βασιλεύς Κωνσταντίνος»· το 1920 μετονομάζεται σε «Μεγάλη Ελλάς» και το 1924 σε «Byron» φέροντας αγγλική σημαία. Το 1928 φέρει εκ νέου ελληνική σημαία με το ίδιο όνομα, μεταγράφεται στην Εθνική Ατμοπλοΐα, υπηρετώντας το δρομολόγιο «Χάιφα-Πειραιάς-Νέα Υόρκη». Το 1937 πωλείται). Το πλοίο, λοιπόν, εκτελώντας δρομολόγια από την Νέα Υόρκη στην Κωνσταντινούπολη (σύμφωνα με το αρχείο του Ellis Island), τον Σεπτέμβριο του 1922 ευρέθη την κατάλληλη ώρα στον κατάλληλο τόπο, κατορθώνοντας να περισυλλέξει χιλιάδες Έλληνες και να τους μεταφέρει στην ηπειρωτική Ελλάδα. Η «Μεγάλη Ελλάς» μεταφέρει 8.000 πρόσφυγες στο Βόλο.
Το υπερωκεάνιο «Μεγάλη Ελλάς μεταφέρει πρόσφυγες στον Βόλο
Τα μεσάνυχτα λοιπόν, της 18ης προς την 19η Σεπτεμβρίου του μακρινού 1922, γράφει στις 19 Σεπτεμβρίου η εφημ. Θεσσαλία: «κατέπλευσε εις τον λιμένα μας το υπερωκεάνιο «Μεγάλη Ελλάς» φέρον πρόσφυγας εκ Σμύρνης». Ήταν η αναφορά που πρόλαβε να συνταχθεί, αφού η εφημερίδα είχε εισέλθει μόλις στο πιεστήριο.
Το απόσπασμα από την εφημερίδα
Την επόμενη ημέρα, στις 20 Σεπτεμβρίου στην «Θεσσαλία», ο Τ. Οικονομάκης γράφει εκτενές άρθρο-ρεπορτάζ με τον περιώνυμο τίτλο «Το Μαύρο Κύμα»:
«Η χθεσινή ημέρα ήτο ημέρα τραγικών συγκινήσεων διά την πόλιν μας. Εις τον λιμένα μας έφθασαν τα πρώτα κύματα της Μικρασιατικής συμφοράς […] Από το μεσονύκτιον ήδη κατέπλευσεν εις τον λιμένα μας το υπερωκεάνειο «Μεγάλης Ελλάς» με το θλιβερό φορτίο των 8000 προσφύγων. Κατά τας πρωινάς ώρας κατέπλευσεν ο «Μιλτιάδης» και κατόπιν η «Βιθυνία» αμφότερα με χιλιάδες, και τέλος περί το απόγευμα ο «Μαίνανδρος» με 2800 άλλους πρόσφυγας […] Από τας πρωινάς ώρας, ήρχισεν η αποβίβασις των προσφύγων δια λέμβων , δια φορτηγίδων και μικρού ατμοπλοίου […] Την φθινοπωρινήν ηρεμίαν του λιμένος μας ήλθε χθες να ταράξη ένα μεγάλο μαύρο κύμα, κύμα συμφοράς. Εμπήκε μέσα και εξέσπασεν ύστερα εις την παραλίαν από όπου εξεχύθη εις όλην την πόλιν […] Απετελείτο από τα τραγικά θύματα της φρικτής μικρασιατικής συμφοράς, από τα θλιβερά αυτά ναυάγια του ασιατικού Ελληνισμού τα οποία η θάλασσα εξέβρασε και εις την παραλίαν μας. Υπέρ τους δέκα χιλιάδας πρόσφυγας έφθασαν χθες ως εδώ […] υπολογίζεται, ότι περί του πενήντα χιλιάδες πρόσφυγες θα περάσουν από τον λιμένα μας δια να ζητήσουν εις την Θεσσαλίαν καταφύγιον. Το θέαμα των θλιβερών αυτών θυμάτων της φρικτής καταστροφής εσπάραζε την ψυχήν του καθενός. Απεβιβάζοντο και εσταυροκοπούντο, απεβιβάζοντο και εφιλούσαν το χώμα, απεβιβάζοντο και άλλοι έκλαιαν…. Άλλοι είδαν μπρος τα μάτια τους τους Τούρκους να τους σφάζους τους δικούς των, άλλους να τους παίρνουν αιχμαλώτους, άλλοι τα κορίτσια των να τα αρπάζουν οι Τούρκοι για τα χαρέμια τους….»
Το Τρίτο κύμα προσφύγων, που κατέφθασε το Σεπτέμβριο του 1924 στον Βόλο, προέκυψε από τις ανταλλαγές των πληθυσμών.
Ο αριθμός των τριών κυμάτων των ομογενών προσφύγων ανήλθε στους 13.773. Η πόλη του Βόλου εδέχθη το μεγαλύτερο ποσοστό μικρασιατών προσφύγων, ήτοι 30% του συνολικού πληθυσμού του! Οι ομογενείς πρόσφυγες επέλεξαν να έρθουν στον Βόλο, γνωρίζοντας ότι η πόλη ήταν ένα κομβικής σημασίας οικονομικό και βιομηχανικό κέντρο της εποχής ήδη από τον 19ο αιώνα (βλ. βιομηχανίες Βόλου).
Πρόσφυγες στις αποθήκες, 1923-1924
Αξιοσημείωτη δε, ήταν η αντίδραση των Βολιωτών, σε μια εποχή αρκετά δύσκολη. Υπήρχαν βεβαίως Μάγνητες που είδαν στα μάτια των προσφύγων τα όμαιμα αδέλφια τους, τους απογόνους των Ελλήνων αποίκων της ελληνικής μικρασιατικής γης, που τώρα ζητούσαν καταφύγιο στην μητέρα πατρίδα. «Εις την Σκόπελον, οι κάτοικοι έδειξαν υπέροχον διαγωγήν ανοίξαντες τα σπίτια τους και προσφέραντες κάθε περίθαλψιν σε 1500 πρόσφυγας…», αναφέρει η «Θεσσαλία».
Υπήρξαν όμως και αυτοί που τους υπεδέχθησαν με έντονη επιφυλακτικότητα, ακόμη και δυσπιστία. Δυστυχώς η εισροή ανθρωπίνου δυναμικού (έστω ομογενών) σε μια κοινωνία που είναι ενδεής και προφανώς εμπερίστατη αντιμετωπίζεται συνήθως με καχυποψία και ιδιοτέλεια. Έγραφε χαρακτηριστικώς η «Θεσσαλία» για επιτήδειους και «καθάρματα που εις όλην αυτήν την τραγωδίαν αντίκρυσαν ευκαιρίαν εκμεταλλεύσεως … με την αλλαγήν των τουρκιών λιρών για 15, 12, 10 και 8 δραχμάς, ενώ η τιμή της ελευθέρας αγοράς ήταν υπέρ τας είκοσι. Αισχρότατη διαγωγήν έδειξαν και μερικοί μανάβηδες πωλούντες προς 4 δρχ τα σταφύλια. Ένας αμαξάς όστις μετέφερε ένα ασθενές παιδί πρόσφυγος εις το νοσοκομείο δεν ηρκέσθη να πάρη μία λίρα αλλά και του άρπαξε το μπόγο που είχε διασώση από τους τσέτας»!
Ωστόσο η αμείωτη εργατικότητα τους, η αλληλεγγύη, το επιχειρηματικό ελληνικό δαιμόνιο και η ισχυρή αίσθηση της ταυτότητάς τους είχε ως αποτέλεσμα οι πρόσφυγες να αφομοιωθούν βαθμηδόν στην τοπική κοινωνία του Βόλου.
Γάμος Πρόδρομου (Μποντού) και Ελένης Χριστοφορίδη, προσφύγων από την Καππαδοκία. Προσφυγικός συνοικισμός Ιωλκού, 1924. (Συλλογή Συλλόγου Καππαδοκών Μαγνησίας)
