του ΔΗΜΗΤΡΗ ΜΑΡΕΔΗ
Η υπόθεση της Ειρήνης Μούρτζουκου και ο τραγικός θάνατος του μικρού Παναγιωτάκη, που πλέον αποδίδεται σε παθολογικά αίτια σύμφωνα με την ιατροδικαστική έκθεση, αναδεικνύουν έναν ευρύτερο κοινωνιοψυχολογικό μηχανισμό: την αδήριτη ανάγκη του ανθρώπου να κατασκευάζει ενόχους. Η αβεβαιότητα αποτελεί συνθήκη εγγενώς δυσβάσταχτη για τη συλλογική συνείδηση, η οποία αναζητά νοηματική τάξη και ηθική κάθαρση μέσω της προσωποποίησης της ευθύνης. Όταν ένα τραγικό γεγονός δεν διαθέτει έναν προφανή ένοχο, τότε η κοινωνία επινοεί έναν, αποφεύγοντας έτσι την υπαρξιακή ενόχληση που συνεπάγεται η τυχαιότητα του κακού.
Αυτή η τάση αντλεί τη θεωρητική της θεμελίωση από τη θυσιαστική δομή που περιγράφει ο René Girard στο έργο του περί μιμητικής επιθυμίας και αποδιοπομπαίων τράγων. Σύμφωνα με τον Girard, οι κοινωνίες συχνά αντιμετωπίζουν τις κρίσεις μέσω της θυσίας ενός ατόμου ή μιας ομάδας, στην οποία αποδίδονται συλλογικά οι αιτίες του κακού. Με τη στοχοποίηση ενός προσώπου, το συλλογικό άγχος κατευνάζεται και αποκαθίσταται η διασαλευθείσα κοινωνική ισορροπία. Στη σύγχρονη εποχή, αυτή η διαδικασία δεν λαμβάνει χώρα μέσω αρχαϊκών τελετουργιών, αλλά διαμεσολαβείται από τους μηχανισμούς των μέσων μαζικής ενημέρωσης, τα οποία λειτουργούν ως επιταχυντές αυτής της συμβολικής ανθρωποθυσίας.
Στο τηλεοπτικό πεδίο, η ανάγκη εύρεσης ενόχων μετατρέπεται σε ψυχαγωγικό προϊόν με εμπορεύσιμη αξία. Εκπομπές που επικαλούνται τη «δημοσιογραφική έρευνα» οικειοποιούνται ρόλους ανακριτών, εισαγγελέων και δικαστών, συνθέτοντας αφηγήσεις που εξυπηρετούν προκατασκευασμένα σχήματα δράματος και ηθικής τιμωρίας. Ο συνδυασμός επιλεκτικών στοιχείων, μελοδραματικών αφηγήσεων και ψευδοδικανικών δομών διαμορφώνει την κοινή γνώμη πριν από οποιαδήποτε δικαστική ετυμηγορία. Η ίδια η έννοια της τεκμηριωμένης αλήθειας παραμερίζεται υπέρ μιας «τηλεοπτικής πραγματικότητας», η οποία είναι προσαρμοσμένη στις απαιτήσεις της δραματοποίησης και της υψηλής τηλεθέασης.
Αυτή η διαδικασία είναι πολλαπλώς επιζήμια. Πρώτον, υπονομεύει τις θεμελιώδεις αρχές του κράτους δικαίου, καθώς η κατασκευή ενοχής προηγείται της απόδειξής της. Δεύτερον, οδηγεί σε ανεπίστρεπτες καταστροφές προσωπικοτήτων και βιογραφιών, δεδομένου ότι η δημόσια διαπόμπευση δεν αποκαθίσταται με την εκ των υστέρων αθώωση. Τρίτον, επηρεάζει τον ίδιο τον τρόπο λειτουργίας της Δικαιοσύνης, καθώς η κοινωνική πίεση που ασκείται μπορεί να διαμορφώνει προσδοκίες που εκφεύγουν των νομικών κανόνων αποδεικτικής διαδικασίας.
Είναι, συνεπώς, αναγκαία η αναστοχαστική αποστασιοποίηση από τη λογική του τηλεοπτικού λαϊκού δικαστηρίου. Η δημοσιογραφία οφείλει να παραμείνει αφοσιωμένη στην αναζήτηση της αλήθειας, όχι στην παραγωγή τηλεοπτικών αφηγημάτων που ικανοποιούν την ηδονοβλεπτική διάθεση της κοινής γνώμης. Η δικαιοσύνη, με τη σειρά της, πρέπει να προστατευθεί από την εξωθεσμική παρέμβαση των ΜΜΕ, διατηρώντας τη θεσμική της αυτονομία. Μόνο μέσα από την αποκατάσταση αυτών των ισορροπιών μπορούμε να αποφύγουμε τη διολίσθηση σε έναν πολιτισμό διαρκούς ανθρωποθυσίας, όπου η αλήθεια διαμορφώνεται όχι από την έρευνα των γεγονότων, αλλά από τις απαιτήσεις του θεάματος.
