Γράφει ο Γεώργιος Σύρος, ιστορικός/εκπαιδευτικός
Οι «Χριστιανικές» Φθιώτιδες Θήβαι είναι, όπως είπαμε, η μετεξέλιξη των Φθιωτίδων Θηβών. Για την ακρίβεια το αποτέλεσμα της σταδιακής μεταφοράς/μετοικεσίας των Φθιωτίδων Θηβών στην παραθαλάσσια περιοχή της πάλαι ποτέ ομηρικής Πυράσου, όπου σήμερα ευρίσκεται η Νέα Αγχίαλος. Καλούνται «Χριστιανικές» διότι άρχισαν να ακμάζουν κυρίως επί των χριστιανικών χρόνων της ύστερης αρχαιότητας, ωστόσο συμβατικώς θα τις αποκαλέσουμε Παραλιακές.
Από τον 2ο αιώνα οι Παραλιακές Φθιώτιδες Θήβες άρχισαν να ακμάζουν μέχρι να σβήσουν τον 7ο.
Η μεταφορά της πόλεως στον παραθαλάσσιο χώρο της αρχαίας Πυράσου ολοκληρώθηκε κατά την ρωμαϊκή περίοδο, λαμβάνοντας από τον 2ο αιώνα το όνομα της αρχικής πόλεως: «Φθιώτιδες Θήβαι». Το πολεοδομικό σύστημα είναι ιδιαίτερο καθώς παρεκκλίνει του αυστηρού κλασσικού. Το λιμάνι δε ως διεθνής κόμβος συνετέλεσε τα μάλα στην διάδοση του χριστιανισμού στην ευρύτερη περιοχή και η πόλη κατέστη σημαίνον θρησκευτικό χριστιανικό κέντρο. Αναφέρεται από νωρίς ως έδρα της Επισκοπής. Μαζί με την Δημητριάδα ανεδείχθη σε ένα από τα εμβληματικότερα χριστιανικά κέντρα της ύστερης αρχαιότητας. Οι Παραλιακές Φθιώτιδες Θήβαι και η Δημητριάς διαθέτουν τα περισσότερα και σημαντικότερα υστερορωμαϊκά μνημεία στην Μαγνησία.
Ο Χριστιανισμός έγινε από νωρίς δεκτός στην περιοχή των Φθιωτίδων Θηβών αλλά και γενικώς της σημ. Μαγνησίας. Το 325 στην Α’ Οικουμενική Σύνοδο της Νίκαιας τις Φθιώτιδες Θήβες εκπροσωπεί ο Επίσκοπος Κλεόνικος[1] ενώ το παρών δίνει και ο Ρηγίνος από την Σκόπελο! Δύο δηλαδή Επίσκοποι που έλαβαν μέρος στην θρυλική Σύνοδο, ήταν και οι δυο από την περιοχή της σημ. Μαγνησίας.
Στην περιώνυμη Α’ Οικουμενική Σύνοδο της Νίκαιας το 325 συμμετείχε ο Επίσκοπος Φθιωτιδών Θηβών Κλεόνικος.Ακολούθωςστην Σύνοδο της Σαρδικής το 343[2] ο Μόσχος και στην Γ΄ Οικουμενική Σύνοδο της Εφέσου το 431 έλαβε μέρος ο Δίων. Στην συνέχεια Επίσκοπος των Χριστιανικών Θηβών ήταν ο Ελπίδιος (531 – 538) και ο Αδριανός (590 – 604).
ἡ λαμπροτάτη τῶν Θηβαίων πόλις
Ήταν ἡ λαμπροτάτη τῶν Θηβαίων πόλις, σύμφωνα με επιγραφή της Βασιλικής του Αγίου Δημητρίου: σημαίνων λιμήν και σπουδαίο χριστιανικό κέντρο της κυρίως Ελλάδος. H δε περιοχή του λιμένος ήταν ένας τόπος ζωτικής σημασίας για την πόλη, όπου σε διάφορα σημεία του ελλιμενίζονταν τα πλοία. Τα ύστερης αρχαιότητας λαμπρά της μνημεία εκτίθενται σήμερα σε κοινή θέα, μαρτυρώντας ένα πλούσιο αστικό κέντρο με λουτρά, παλαίστρα, πολυτελείς επαύλεις του 6ου αιώνα, Επισκοπικό Μέγαρο, κτίσματα με περίτεχνες κρήνες, ιωνικά κιονόκρανα. Οι Φθιώτιδες Θήβαι προπαντός φημίζονται για τους Ναούς της ύστερης αρχαιότητας, τις λεγόμενες Βασιλικές, για τον περίτεχνο διάκοσμό τους και για τα θαυμαστά ψηφιδωτά τους δάπεδα.
- Βασιλική Α’ (Βασιλική Αγίου Δημητρίου)
Το εσωτερικό της Βασιλικής Α΄ (Αγίου Δημητρίου). Ψηφιακή ανάπλαση βασισμένη στον Γ. Σωτηρίου.
Είναι Βασιλική ελληνιστικού τύπου με νάρθηκα και αίθριο, ο κύριος ναός (quadratum populi) είναι ορθογώνιος, το δάπεδο του οποίου φέρει ψηφιδωτό με ευδιάκριτες ψηφίδες. Ο γλυπτός διάκοσμος χαρακτηρίζεται από υψηλή αισθητική. Η ψηφιδωτή επιγραφή με την επίκληση «ΑΓΙΕ ΔΗΜΗΤΡΙΑΙ» που ευρέθη στο δάπεδο του βαπτιστηρίου έδωσε το όνομά της στο Ναό αυτόν, ο οποίος χρονολογείται στο β΄ μισό του 5ου αιώνα.
Και το εσωτερικό της Βασιλική Α΄
- Βασιλική Β΄ (Βασιλική Επισκόπου Ελπιδίου)
Eίναι τρίκλιτη Βασιλική με νάρθηκα και αίθριο. Χρονολογείται στα τέλη του 5ου αιώνα. Σε επιγραφή που ευρέθη αναφέρεται ο Επίσκοπος Ελπίδιος. Στον χώρο δε ευρέθη νόμισμα των αυτοκρατόρων Μιχαήλ Β΄ Ψελλού και Θεοφίλου (9ος αιώνας).
- Βασιλική Γ΄ (Βασιλική του Αρχιερέως Πέτρου)
Το πιο εντυπωσιακό μνημείο της πόλεως είναι το θρησκευτικό συγκρότημα «της Βασιλικής του Αρχιερέως Πέτρου», το οποίο έχει ανεγερθεί πάνω σε μυκηναϊκά μνημεία. Στην ουσία πρόκειται για τρεις (3) επάλληλες Βασιλικές. Η πρώτη ανηγέρθη στα μέσα του 4ου αιώνα, η δεύτερη στα μέσα του 5ου αιώνα και η τρίτη το 532 (στην περίοδο του Ιουστινιανού). Ο διάκοσμος του μνημείου είναι έμφορτος υπέροχων ψηφιδωτών, τοιχογραφιών και μαρμάρινων διακοσμητικών μελών. Καλείται έτσι λόγω αναφοράς του Αρχιερέως Πέτρου σε ανακαινιστική επιγραφή της τελευταίας Βασιλικής.
- Βασιλική Δ΄ (Βασιλική Κοιμητηριακή)
Η Βασιλική Δ΄ ευρίσκεται έξω από το τείχος και είναι τρίκλιτη με νάρθηκα και αίθριο. Εντυπωσιάζουν τα ψηφιδωτά της δάπεδα με διάκοσμο έμπλεο γεωμετρικών σχημάτων και μορφών ζώων. Χρονολογείται στον 5ο – 6ο αιώνα.
- Βασιλική Ε’
Ευρίσκεται και αυτή έξω από τα τείχη. Διακρίνεται για τα ψηφιδωτά της δάπεδα. Χρονολογείται τον 5ο-6ο αιώνα
- Βασιλική ΣΤ΄
Τα δάπεδα των κλιτών φέρουν υπέροχα ψηφιδωτά. Χρονολογείται στα μέσα του 5ου αιώνα
- Βασιλική Μαρτυρίου
Είναι και αυτή τρίκλιτη βασιλική με νάρθηκα, ανεγερθείσα επί αρχαίων ερειπίων της κλασσικής εποχής. Εντύπωση προκαλούν οι οκτάπλευροι κίονες του φράγματος του Πρεσβυτερίου. Από το Ιερό διεσώθη η βάση της Αγίας Τράπεζας. Ο νάρθηκας έχει επενδυθεί με περίφημα ψηφιδωτά και φέρει περίτεχνο διάκοσμο. Το όνομά της το οφείλει στην επιγραφή «ΥΠΕΡ ΕΥΧΗΣ ΜΑΡΤΥΡΙΟΥ». Η Βασιλική Μαρτυρίου χρονολογείται στο 431 μ.Χ.
Από τον 7ο αιώνα μ.Χ. και μετά οι «Χριστιανικές» Φθιώτιδες Θήβαι ήταν σημείο αναφοράς της περιοχής.[3] Έπειτα σβήνουν από την ιστορία λόγω των επιδρομών των σλαβικών φύλων αλλά κυρίως λόγω ενός καταστροφικού σεισμού. Την παρηκμασμένη πόλη διαδέχεται στα μεσαιωνικά χρόνια ο γειτονικός Αλμυρός που καθίσταται σημαντικός λιμήν της εποχής. Τον 9ο δε αιώνα δε, η Επισκοπή των Φθιωτιδών Θηβών δίνει την σκυτάλη στην Επισκοπή Αλμυρού. Συγκεκριμένα η Επισκοπή Αλμυρού φέρεται να ιδρύθηκε επί Αυτοκράτορα Λέοντος ΣΤ΄ του Σοφού (886 – 912).
[1] Στην Σύνοδο αυτή έλαβε χώρα και το επεισόδιο με τον Επίσκοπο Μύρων Άγιο Νικόλαο, ο οποίος χαστούκισε από ιερή αγανάκτηση τον αιρετικό Άρειο. Συνεπώς ο Κλεόνικος των Φθιωτιδών Θηβών και ο Ρηγίνος της Σκοπέλου φέρεται να συνάντησαν τον Άγιο Νικόλαο Μύρων στην περίφημη Σύνοδο της Νίκαιας και ίσως ήταν παρόντες στο επεισόδιο.
[2] Και σε αυτήν συμμετείχε και ο Επίσκοπος Σκοπέλου Ρηγίνος.
[3] Τον ίδιο αιώνα κάνουν αισθητή την παρουσία τους οι Σλάβοι.
