Του ΔΗΜΗΤΡΗ ΜΑΡΕΔΗ
Η ελευθερία του Τύπου, συνταγματικά κατοχυρωμένη στις περισσότερες φιλελεύθερες δημοκρατίες του πλανήτη, δεν είναι απλώς ένα δικαίωμα των λειτουργών της ενημέρωσης. Είναι θεσμική εγγύηση της διαφάνειας, της λογοδοσίας και του ελέγχου της εξουσίας, αναγκαία προϋπόθεση για την ουσιαστική συμμετοχή των πολιτών στον δημόσιο βίο. Όταν αυτή η ελευθερία πλήττεται – όχι από αυταρχικά καθεστώτα, αλλά από θεσμικά εκλεγμένα πολιτικά πρόσωπα – η ίδια η ποιότητα του δημοκρατικού πολιτεύματος τίθεται εν αμφιβόλω.
Η διαστρέβλωση της έννοιας της κριτικής
Το τελευταίο διάστημα, παρατηρείται με αυξανόμενη συχνότητα ένα επικίνδυνο φαινόμενο: η ταύτιση της καλόπιστης δημοσιογραφικής κριτικής με προσωπική επίθεση. Πολιτικοί που απολαμβάνουν το δημόσιο βήμα, τη θεσμική ισχύ και τη νομική προστασία που απορρέει από τη θέση τους, επιλέγουν να «αντεπιτίθενται» όταν θίγονται από δημοσιεύματα, ακόμη και όταν αυτά κινούνται στο πλαίσιο της δημοσιογραφικής δεοντολογίας και αφορούν ζητήματα δημοσίου συμφέροντος.
Η κριτική δεν είναι ούτε εχθρική ενέργεια ούτε «δολοφονία χαρακτήρα». Είναι αναφαίρετο δικαίωμα κάθε δημοσιογράφου, εφόσον ασκείται με βάση τα πραγματικά περιστατικά και αποσκοπεί στην ενημέρωση του κοινού. Άλλωστε, όπως σημειώνει το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ), «τα όρια της αποδεκτής κριτικής είναι ευρύτερα για τα δημόσια πρόσωπα απ’ ό,τι για τους ιδιώτες» (Lingens v. Austria, 1986).
Η απειλή των στρατηγικών αγωγών και η κουλτούρα εκφοβισμού
Όταν οι πολιτικοί αντιδρούν στην κριτική με απειλές, δημόσιες στοχοποιήσεις, μηνύσεις για εκβιασμούς ή στρατηγικές αγωγές (SLAPPs), δεν προασπίζονται τη θεσμική τους υπόσταση. Αντιθέτως, συμβάλλουν στην υπονόμευση του πλουραλισμού και στην εμπέδωση ενός κλίματος εκφοβισμού απέναντι στους δημοσιογράφους. Οι SLAPPs (Strategic Lawsuits Against Public Participation) είναι ακριβώς αυτό: μια μέθοδος αποτροπής της ελεύθερης έκφρασης μέσω των εξουθενωτικών νομικών διαδικασιών.
Η Ελλάδα, σύμφωνα με τις εκθέσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, εξακολουθεί να αντιμετωπίζει σοβαρά προβλήματα στον τομέα της ελευθερίας του Τύπου. Δημοσιογράφοι διώκονται, στοχοποιούνται ή αποσιωπούνται – όχι επειδή διαπράττουν αδικήματα, αλλά επειδή κάνουν τη δουλειά τους. Και η δουλειά τους δεν είναι να κολακεύουν την εξουσία, αλλά να την ελέγχουν.
Η αποστολή της δημοσιογραφίας και το συνταγματικό της έρεισμα
Το άρθρο 14 του Συντάγματος κατοχυρώνει την ελευθερία του Τύπου, χωρίς λογοκρισία ή προληπτικά μέτρα. Παράλληλα, η δημοσιογραφία λειτουργεί ως εγγυητής της διαφάνειας και ως μηχανισμός δημόσιου ελέγχου, σύμφωνα με τη θεωρία της δημοκρατικής νομιμοποίησης. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Τύπος αναφέρεται και ως «τέταρτη εξουσία». Χωρίς αυτόν, δεν υπάρχει λογοδοσία, δεν υπάρχει αντίλογος, δεν υπάρχει κοινωνικός έλεγχος.
Η κριτική δεν πρέπει να συγχέεται με την επίθεση, ούτε η ανεξαρτησία του Τύπου με την εχθρική διάθεση. Εάν ένας πολιτικός δεν αντέχει την κριτική – ακόμη και όταν αυτή είναι διακριτική ή καλόπιστη – τότε δεν διαθέτει την απαιτούμενη αντοχή για τη δημόσια ζωή. Και σίγουρα δεν μπορεί να διεκδικεί ρόλο θεματοφύλακα της αλήθειας ή υπερασπιστή του πολιτικού ήθους.
Ποιον αφορά η ελευθερία του Τύπου; Όλους μας
Η ελευθερία του Τύπου δεν αφορά μόνο τους δημοσιογράφους. Αφορά κάθε πολίτη που έχει δικαίωμα στην πληροφόρηση. Όταν φιμώνεται ένας ρεπόρτερ, φτωχαίνει η δημοκρατική συζήτηση. Όταν απειλείται ένας σχολιαστής, φιλτράρεται η αλήθεια. Κι όταν κάποιοι επιδιώκουν να ελέγξουν ποιος «δικαιούται» να γράφει ή να μιλάει, τότε ο δημόσιος διάλογος μετατρέπεται σε μονόλογο εξουσίας.
Η υπεράσπιση της ελευθερίας του Τύπου, επομένως, δεν είναι απλώς ένα επαγγελματικό αίτημα των δημοσιογράφων. Είναι καθήκον κάθε πολίτη που επιθυμεί να ζει σε ένα κράτος δικαίου, όπου η εξουσία ελέγχεται και δεν αυθαιρετεί. Όπου η δημοκρατία είναι ζωντανή – και όχι σκιά του εαυτού της.
