Η παρατηρούμενη αύξηση των πληθυσμών κατσαρίδων στον αστικό ιστό δεν αποτελεί ένα μεμονωμένο ή τυχαίο φαινόμενο. Αντιθέτως, εξηγείται από τη συνδυασμένη επίδραση περιβαλλοντικών, κλιματικών και ανθρωπογενών παραγόντων, οι οποίοι έχουν τεκμηριωθεί από διεθνείς επιστημονικές μελέτες και οργανισμούς, όπως ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (WHO), καθώς και από ερευνητικές εργασίες του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας και άλλων επιστημονικών ιδρυμάτων.
Ο πρώτος και σημαντικότερος παράγοντας είναι η αύξηση της θερμοκρασίας στο αστικό περιβάλλον. Οι κατσαρίδες είναι ποικιλόθερμοι οργανισμοί, γεγονός που σημαίνει ότι ο ρυθμός ανάπτυξης και αναπαραγωγής τους εξαρτάται άμεσα από τη θερμοκρασία του περιβάλλοντος. Σε θερμοκρασίες μεταξύ 28–32°C ο βιολογικός τους κύκλος επιταχύνεται σημαντικά, μειώνεται ο χρόνος ωρίμανσης των νυμφών και αυξάνεται η παραγωγή ωοθηκών, οδηγώντας σε ταχύτερη αύξηση των πληθυσμών. Παράλληλα, οι ηπιότεροι χειμώνες που παρατηρούνται τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα αυξάνουν σημαντικά την επιβίωση των ενήλικων ατόμων και των αυγών κατά τη διάρκεια του έτους.
Ιδιαίτερα για τον Βόλο, επιστημονικές μελέτες έχουν αποδείξει ότι η πόλη εμφανίζει έντονο φαινόμενο αστικής θερμικής νησίδας (Urban Heat Island). Η θερμοκρασία στο κέντρο της πόλης μπορεί να είναι κατά μέσο όρο 2–3°C υψηλότερη από τις περιφερειακές περιοχές, ενώ κατά τις νυχτερινές ώρες έχουν καταγραφεί διαφορές που προσεγγίζουν ακόμη και τους 3,4°C. Οι υψηλότερες αυτές θερμοκρασίες δημιουργούν ιδανικές συνθήκες για την επιβίωση και την αναπαραγωγή των κατσαρίδων σχεδόν καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους.
Επιπλέον, η μορφολογία της πόλης συμβάλλει καθοριστικά στη δημιουργία μικροκλιμάτων ευνοϊκών για τα έντομα. Η υψηλή πυκνότητα δόμησης, οι εκτεταμένες ασφαλτοστρώσεις, οι επιφάνειες σκυροδέματος και η σχετικά περιορισμένη παρουσία αστικού πρασίνου αυξάνουν τη θερμοκρασία του εδάφους και διατηρούν τη θερμότητα ακόμη και κατά τις νυχτερινές ώρες. Μελέτες μικροκλίματος που πραγματοποιήθηκαν στον Βόλο επιβεβαιώνουν ότι οι περιοχές αυτές παρουσιάζουν δυσμενέστερες θερμικές συνθήκες και αυξημένη θερμική καταπόνηση.
Ένας ακόμη ιδιαίτερα σημαντικός παράγοντας είναι οι έντονες βροχοπτώσεις και οι πλημμύρες. Τα ακραία καιρικά φαινόμενα των τελευταίων ετών, και ειδικότερα οι πλημμύρες που έπληξαν τον Βόλο το 2023, προκάλεσαν σημαντικές διαταραχές στα υπόγεια δίκτυα αποχέτευσης και στα σημεία όπου φυσιολογικά αναπτύσσονται οι πληθυσμοί κατσαρίδων. Η απότομη άνοδος της στάθμης των υδάτων υποχρεώνει τις κατσαρίδες να εγκαταλείπουν τα φρεάτια και τα υπόγεια δίκτυα, μετακινούμενες προς κατοικίες, καταστήματα και κοινόχρηστους χώρους. Η διεθνής βιβλιογραφία αναγνωρίζει ότι τα πλημμυρικά επεισόδια αποτελούν έναν από τους βασικότερους παράγοντες αύξησης της παρουσίας κατσαρίδων σε αστικές περιοχές.
Η αστική υποδομή λειτουργεί επίσης ως εξαιρετικό καταφύγιο για τις κατσαρίδες. Τα δίκτυα αποχέτευσης, τα φρεάτια ομβρίων, οι υπόγειοι αγωγοί, οι σχισμές στα πεζοδρόμια, τα υπόγεια κτιρίων και οι εγκαταστάσεις κοινής ωφέλειας προσφέρουν σταθερή υγρασία, σχετικά υψηλές θερμοκρασίες, προστασία από φυσικούς εχθρούς και συνεχή πρόσβαση σε οργανική ύλη. Οι συνθήκες αυτές ευνοούν την εγκατάσταση και τη διατήρηση μεγάλων αποικιών.
Η διαθεσιμότητα τροφής αποτελεί έναν ακόμη κρίσιμο παράγοντα. Υπολείμματα τροφίμων, οργανικά απορρίμματα, κάδοι απορριμμάτων, δίκτυα αποχέτευσης και σημεία συγκέντρωσης οργανικής ύλης παρέχουν άφθονες πηγές τροφής. Η επιστημονική βιβλιογραφία επισημαίνει ότι ακόμη και μικρές ποσότητες οργανικών υπολειμμάτων αρκούν για τη διατήρηση μεγάλων πληθυσμών κατσαρίδων σε πυκνοδομημένες περιοχές.
Παράλληλα, η κλιματική αλλαγή επιδρά πολλαπλασιαστικά. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας και τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Περιβάλλοντος, η αύξηση της συχνότητας των καυσώνων, των ήπιων χειμερινών περιόδων και των ακραίων βροχοπτώσεων δημιουργεί ευνοϊκότερες συνθήκες για την ανάπτυξη εντόμων υγειονομικής σημασίας, συμπεριλαμβανομένων των κατσαρίδων. Η μεταβολή αυτή δεν αυξάνει μόνο τη διάρκεια της περιόδου δραστηριότητάς τους αλλά και την επιτυχία της αναπαραγωγής τους.
Είναι σημαντικό να διευκρινιστεί ότι η αυξημένη παρουσία κατσαρίδων δεν αποτελεί απαραίτητα ένδειξη πλημμελούς καθαριότητας μιας πόλης. Ακόμη και πόλεις με οργανωμένα προγράμματα καθαριότητας και απεντομώσεων αντιμετωπίζουν αυξημένες εμφανίσεις όταν συνυπάρχουν υψηλές θερμοκρασίες, εκτεταμένα δίκτυα υπονόμων, πλημμυρικά φαινόμενα και αυξημένη αστική πυκνότητα. Η διεθνής επιστημονική κοινότητα θεωρεί ότι πρόκειται για ένα πολυπαραγοντικό περιβαλλοντικό φαινόμενο που απαιτεί συνδυασμό συστηματικών προγραμμάτων απεντόμωσης, συνεχή παρακολούθηση των δικτύων αποχέτευσης, βελτίωση της διαχείρισης απορριμμάτων και παρεμβάσεις για τον περιορισμό του φαινομένου της αστικής θερμικής νησίδας.
Συμπερασματικά, η αύξηση των πληθυσμών κατσαρίδων στον Βόλο εξηγείται επιστημονικά από τη συνέργεια της κλιματικής αλλαγής, του φαινομένου της αστικής θερμικής νησίδας, των υψηλών θερινών θερμοκρασιών, των ηπιότερων χειμώνων, των έντονων πλημμυρικών φαινομένων, της εκτεταμένης υπόγειας αστικής υποδομής και της διαθεσιμότητας τροφής και υγρασίας. Η αντιμετώπιση του φαινομένου απαιτεί ολοκληρωμένη στρατηγική περιβαλλοντικής διαχείρισης και συντονισμένη εφαρμογή προγραμμάτων ελέγχου των παρασίτων.
Νικόλαος Ντόλιας, MBA
Σύμβουλος Υγιεινής & Ασφάλειας Τροφίμων
