Ο αρχιτέκτονας Δημήτριος Καραγκούνης καταγράφει την κατάσταση των ιστορικών κτιρίων και αναδεικνύει την ανάγκη άμεσης διάσωσής τους
Η Ιστιαία αποτελεί σήμερα το διοικητικό, οικονομικό και εμπορικό κέντρο της Βόρειας Εύβοιας. Μια ζωντανή κωμόπολη, χτισμένη στην καρδιά μιας εύφορης και καταπράσινης πεδιάδας, μόλις πέντε χιλιόμετρα από τη θάλασσα, η οποία εξακολουθεί να διαδραματίζει πρωταγωνιστικό ρόλο στην ευρύτερη περιοχή.
Πίσω, όμως, από την έντονη εμπορική δραστηριότητα και τη σύγχρονη καθημερινότητά της, διακρίνονται τα ίχνη μιας σπουδαίας ιστορικής διαδρομής. Αρχοντικά, πυργόσπιτα και κατάλοιπα της βιομηχανικής περιόδου παραμένουν όρθια, αλλά εγκαταλελειμμένα, εκτεθειμένα στη φθορά του χρόνου και στην απουσία ουσιαστικών παρεμβάσεων.
Πρόκειται για κτίρια που δεν αποτελούν απλώς παλιές κατασκευές. Είναι οι τελευταίοι μάρτυρες μιας εποχής κατά την οποία η Ιστιαία γνώρισε οικονομική, κοινωνική και πνευματική άνθηση. Σήμερα, πολλά από αυτά κινδυνεύουν να χαθούν, στερώντας από την πόλη πολύτιμα κομμάτια της ταυτότητάς της.
Από την «πολυστάφυλο Ιστιαία» στο Ξηροχώρι
Η ιστορία της περιοχής χάνεται στα βάθη των αιώνων. Αρχαιολογικά ευρήματα μαρτυρούν την παρουσία οικισμών ήδη από τη μεσοελλαδική περίοδο, περίπου το 2000 π.Χ.
Κατά τον 8ο αιώνα π.Χ. η Ιστιαία εξελίχθηκε σε σημαντικό οικονομικό, ναυτικό και εμπορικό κέντρο, αναπτύσσοντας δραστηριότητα που έφτασε μέχρι τη Νότια Ιταλία και τη Σικελία. Στην «Ιλιάδα» ο Όμηρος την αποκαλεί «πολυστάφυλο Ιστιαία», αναγνωρίζοντας τους εκτεταμένους αμπελώνες και την πλούσια οινική παραγωγή της.
Η περιοχή βρέθηκε στο επίκεντρο σημαντικών ιστορικών γεγονότων, μεταξύ των οποίων και η ναυμαχία του Αρτεμισίου. Το 446 π.Χ., μετά την αποστασία της από την Αθηναϊκή Συμμαχία, καταλήφθηκε από τον Περικλή. Οι κάτοικοι εκδιώχθηκαν και στη γειτονική θέση εγκαταστάθηκαν Αθηναίοι κληρούχοι, με αποτέλεσμα την ανάπτυξη της πόλης των Ωρεών.
Κατά την Τουρκοκρατία η πόλη έγινε γνωστή ως Ξηροχώρι και διατήρησε τη σημασία της ως αγροτικό και εμπορικό κέντρο. Τον Μάιο του 1821 ήταν από τις πρώτες περιοχές της Εύβοιας που εξεγέρθηκαν κατά της οθωμανικής κυριαρχίας, υπό την καθοδήγηση του οπλαρχηγού Αγγελή Γοβιού. Μετά την απελευθέρωση, η πόλη ανέκτησε το αρχαίο της όνομα.
Τα αρχοντικά που μαρτυρούν την παλιά αίγλη
Στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα η Ιστιαία πέρασε σε μια νέα περίοδο οικονομικής και αστικής ανάπτυξης. Έμποροι, τεχνίτες και επιδέξιοι μάστορες εγκαταστάθηκαν στην περιοχή και δημιούργησαν εντυπωσιακές κατοικίες, κυρίως διώροφα αρχοντικά με νεοκλασικά και εκλεκτικιστικά χαρακτηριστικά.
Αρκετά από αυτά τα κτίρια σώζονται μέχρι σήμερα, χωρίς όμως την προστασία και τη φροντίδα που απαιτεί η ιστορική και αρχιτεκτονική αξία τους. Φθορές, εγκατάλειψη και αλλοιώσεις συνθέτουν μια εικόνα που προκαλεί προβληματισμό για το μέλλον της πολιτιστικής κληρονομιάς της πόλης.
Ο Πύργος του Φιλάρετου
Ξεχωριστή θέση στο οδοιπορικό κατέχει το πυργόσπιτο της οικογένειας Φιλάρετου, στο βορειοανατολικό άκρο της Ιστιαίας, πάνω στον δρόμο προς το Νεοχώρι.
Η οικογένεια Φιλάρετου συνδέθηκε με την πνευματική, κοινωνική και πολιτική αναβάθμιση της πόλης μετά την απελευθέρωση. Το λιθόκτιστο πυργόσπιτο αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα αρχιτεκτονικής που συνδυάζει τη φρουριακή μορφή και την αμυντική λογική της προβιομηχανικής εποχής με τις ανάγκες μιας αστικής κατοικίας.
Παρά τη μοναδικότητά του, το κτίριο παραμένει αναξιοποίητο, περιμένοντας μια οργανωμένη παρέμβαση που θα προστατεύσει τη δομή του και θα αναδείξει την ιστορία του.
Το βιομηχανικό αποτύπωμα της «ΑΔΕΛΚΑ»
Ένα ακόμη σημαντικό κεφάλαιο της νεότερης ιστορίας της Ιστιαίας αποτυπώνεται στα ελάχιστα εναπομείναντα τμήματα του βιομηχανικού συγκροτήματος «ΑΔΕΛΚΑ», ιδιοκτησίας των αδελφών Καραγκούνη.
Το εργοστάσιο λειτούργησε ως ένας πρωτοποριακός για την εποχή κυλινδρόμυλος και μακαρονοποιία. Η παραγωγή ήταν πλήρως καθετοποιημένη: από την εισαγωγή και την άλεση του σιταριού μέχρι την παραγωγή αλευριού, σιμιγδαλιού και ζυμαρικών και την τελική συσκευασία τους, όλα πραγματοποιούνταν στο ίδιο συγκρότημα.
Τα προϊόντα της επιχείρησης απέκτησαν πανελλαδική αναγνώριση, ενώ η ποιότητά τους επιβραβεύτηκε στη Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης. Με σύγχρονο μηχανολογικό εξοπλισμό, η «ΑΔΕΛΚΑ» είχε καταφέρει να ανταγωνιστεί ισχυρές βιομηχανίες του κλάδου.
Σήμερα, ό,τι απέμεινε από το εργοστάσιο στέκει σιωπηλό και παραμελημένο. Ένα βιομηχανικό μνημείο που θα μπορούσε, εφόσον διασωθεί και επαναχρησιμοποιηθεί, να μετατραπεί σε χώρο πολιτισμού, ιστορικής μνήμης ή εκπαίδευσης.
Οδοιπορικό με τον Δημήτριο Καραγκούνη
Στο βίντεο της «ΑΥΤΟΨΙΑΣ», ο αρχιτέκτονας Δημήτριος Καραγκούνης, Επίτιμος Προϊστάμενος του Τμήματος Αρχαιολογικών Έργων και Μελετών της Εφορείας Αρχαιοτήτων Λάρισας, περιηγείται στους δρόμους της Ιστιαίας, παρουσιάζει τα σημαντικότερα μνημεία και σχολιάζει τη σημερινή τους κατάσταση.
Το οδοιπορικό δεν αποτελεί μόνο μια καταγραφή του παρελθόντος. Είναι μια παρέμβαση για το μέλλον των κτιρίων που κινδυνεύουν να χαθούν. Η διάσωση, η αποκατάσταση και η επανάχρησή τους μπορούν να δώσουν στην Ιστιαία νέους χώρους πολιτισμού και παράλληλα να επανασυνδέσουν τη σύγχρονη πόλη με τη βαριά ιστορική της κληρονομιά.
