Του Τέρενς Κουίκ
Σήμερα μάς φαίνεται απολύτως φυσικό. Αγόρια και κορίτσια μπαίνουν από την ίδια πόρτα, κάθονται στα ίδια θρανία, έχουν τους ίδιους καθηγητές, διδάσκονται τα ίδια μαθήματα και διεκδικούν τις ίδιες θέσεις στα πανεπιστήμια.
Δεν ήταν πάντα έτσι.
Για πολλές δεκαετίες στην Ελλάδα η εκπαίδευση ακολουθούσε έναν εντελώς διαφορετικό δρόμο. Υπήρχαν σχολεία αρρένων και σχολεία θηλέων, Αρρεναγωγεία και Παρθεναγωγεία. Και πίσω από αυτόν τον διαχωρισμό κρυβόταν κάτι βαθύτερο: η κοινωνία δεν είχε τις ίδιες προσδοκίες από ένα αγόρι και από ένα κορίτσι.
Γι’ αυτό και η ιστορία του περίφημου Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου του Βόλου δεν είναι απλώς η ιστορία ενός σχολείου.
Είναι ένα κεφάλαιο της μεγάλης μάχης για το ποια θέση θα είχε η γυναίκα στην ελληνική κοινωνία και, ταυτόχρονα, μιας άλλης μεγάλης σύγκρουσης: για το πώς πρέπει να μορφώνεται ένα παιδί.
Τα Παρθεναγωγεία υπήρχαν πολύ πριν από τον Βόλο
Πρέπει εδώ να ξεκαθαρίσουμε μια ιστορική παρανόηση.
Το Παρθεναγωγείο του Βόλου δεν ήταν το πρώτο σχολείο θηλέων στην Ελλάδα.
Η εκπαίδευση των κοριτσιών είχε αρχίσει να οργανώνεται ήδη από τον 19ο αιώνα. Ιδιαίτερη θέση στην ιστορία της γυναικείας εκπαίδευσης κατέχουν τα σχολεία των Χιλλ στην Αθήνα και βεβαίως το Αρσάκειο, ενώ Παρθεναγωγεία δημιουργήθηκαν σταδιακά σε πολλές ελληνικές πόλεις.
Η εκπαίδευση, όμως, δεν αντιμετώπιζε τα δύο φύλα ισότιμα.
Η μόρφωση του αγοριού συνδεόταν περισσότερο με την επαγγελματική και δημόσια ζωή και με τη δυνατότητα συνέχισης των σπουδών. Για το κορίτσι, η εκπαίδευση συνδεόταν σε μεγάλο βαθμό με τον κοινωνικό ρόλο που η εποχή τού επιφύλασσε: σύζυγος, μητέρα και υπεύθυνη του σπιτιού.
Τα κορίτσια είχαν επομένως πολύ πιο περιορισμένες εκπαιδευτικές διεξόδους.
8 Σεπτεμβρίου 1908: Η απόφαση στον Βόλο
Μέσα σε αυτή την Ελλάδα, στον Βόλο συμβαίνει κάτι εξαιρετικά ενδιαφέρον.
Στις 8 Σεπτεμβρίου 1908 εγκρίνεται από τον Δήμο Παγασών, όπως ονομαζόταν τότε ο Δήμος Βόλου, η ίδρυση του Ανώτερου Δημοτικού Παρθεναγωγείου.
Κεντρικό πρόσωπο της πρωτοβουλίας ήταν ο γιατρός και δημοτικός σύμβουλος Δημήτριος Σαράτσης, ο οποίος είχε εισηγηθεί τη δημιουργία μιας ανώτερης σχολής για κορίτσια.
Το σχολείο άρχισε να λειτουργεί στις 10 Οκτωβρίου 1908.
Και τη διεύθυνσή του ανέλαβε ένας άνθρωπος μόλις 28 ετών.
Ο Αλέξανδρος Δελμούζος.
Ένα όνομα που επρόκειτο να συνδεθεί όσο λίγα με την ιστορία της νεοελληνικής εκπαίδευσης.
Την πρώτη σχολική χρονιά, 1908-1909, λειτούργησε μία τάξη με μόλις 35 μαθήτριες. Τη δεύτερη χρονιά έγιναν δύο τάξεις και την τρίτη τρεις. Στο σχολείο δίδασκε ο ίδιος ο Δελμούζος μαζί με περίπου δέκα καθηγητές.
Η επανάσταση δεν ήταν ότι είχε μόνο κορίτσια
Εδώ βρίσκεται το πραγματικά ενδιαφέρον σημείο.
Το επαναστατικό στοιχείο του Παρθεναγωγείου του Βόλου δεν ήταν ο διαχωρισμός των φύλων. Αυτός υπήρχε ήδη.
Η επανάσταση ήταν τι γινόταν μέσα στην αίθουσα.
Ο Δελμούζος αμφισβήτησε στην πράξη το παραδοσιακό σχολείο.
Χρησιμοποίησε τη δημοτική γλώσσα, σε μια εποχή κατά την οποία το γλωσσικό ζήτημα μπορούσε να προκαλέσει πολιτικές και κοινωνικές εκρήξεις.
Περιόρισε την παπαγαλία.
Έδωσε βάρος στον διάλογο ανάμεσα στον εκπαιδευτικό και στις μαθήτριες.
Έβαλε το παιδί και όχι τον δάσκαλο στο κέντρο της εκπαιδευτικής διαδικασίας.
Συνέδεσε τη θεωρητική γνώση με την παρατήρηση και την πραγματική ζωή.
Η Πύλη για την Ελληνική Γλώσσα χαρακτηρίζει την προσπάθεια του Δελμούζου ως την πρώτη συστηματική απόπειρα στη νεοελληνική εκπαίδευση να ανατραπεί το παραδοσιακό σχολικό μοντέλο, με ριζικές αλλαγές στο πρόγραμμα, στα βιβλία, στη διδακτική μέθοδο και στη σχέση δασκάλου και μαθητή.
Με σημερινά μάτια, πολλά από αυτά ακούγονται αυτονόητα.
Το 1908 δεν ήταν καθόλου.
Ένα σχολείο κοριτσιών γίνεται πεδίο ιδεολογικής μάχης
Οι αντιδράσεις δεν άργησαν.
Το σχολείο βρέθηκε στο στόχαστρο συντηρητικών κύκλων. Η χρήση της δημοτικής, οι νέες παιδαγωγικές αντιλήψεις και η συνολικότερη φιλοσοφία του προγράμματος θεωρήθηκαν από ορισμένους απειλή για τις παραδοσιακές αξίες.
Οι χαρακτηρισμοί που χρησιμοποιήθηκαν είναι ενδεικτικοί του κλίματος της εποχής:
«Αθεΐα», «αναρχία», «μαλλιαρισμός».
Ο όρος «μαλλιαρισμός» χρησιμοποιούνταν υποτιμητικά εναντίον των δημοτικιστών.
Η σύγκρουση ξέφυγε γρήγορα από τα όρια μιας συζήτησης για το εκπαιδευτικό πρόγραμμα και πήρε κοινωνικές, θρησκευτικές και πολιτικές διαστάσεις. Σύγχρονη ακαδημαϊκή μελέτη επισημαίνει ότι η ίδρυση του σχολείου αποτέλεσε σημαντικό σταθμό ακριβώς επειδή το μεταρρυθμιστικό πρόγραμμά του συγκρούστηκε με το κατεστημένο της γυναικείας εκπαίδευσης.
Το σχολείο έκλεισε
Το πείραμα άντεξε μόλις τρία χρόνια. Το Ανώτερο Δημοτικό Παρθεναγωγείο του Βόλου έκλεισε το 1911.
Αλλά η υπόθεση δεν τελείωσε με το κλείσιμο της πόρτας του σχολείου. Ακολούθησε η περίφημη υπόθεση που έμεινε στην ελληνική ιστορία ως τα «Αθεϊκά του Βόλου».
Ο Δημήτριος Σαράτσης, ο Αλέξανδρος Δελμούζος και άλλοι κατηγορούμενοι οδηγήθηκαν τελικά σε δίκη στο Ναύπλιο.
Το 1914 αθωώθηκαν.
Το σχολείο, όμως, δεν ξανάνοιξε.
Και αυτή είναι ίσως μία από τις ειρωνείες της ελληνικής εκπαιδευτικής ιστορίας: άνθρωποι δικάστηκαν επειδή προσπάθησαν να εφαρμόσουν παιδαγωγικές αρχές που έναν αιώνα αργότερα αποτελούν βασικές επιδιώξεις ενός σύγχρονου σχολείου.
Αγόρια από εδώ, κορίτσια από εκεί
Η ιστορία του Βόλου μάς δίνει όμως την αφορμή να δούμε τη μεγαλύτερη εικόνα. Γιατί επί δεκαετίες η Ελλάδα είχε χωριστά σχολεία;
Η απάντηση βρίσκεται στις κοινωνικές αντιλήψεις της εποχής.
Το σχολείο δεν ήταν αποκομμένο από την κοινωνία. Αντίθετα, την αντέγραφε. Άνδρες και γυναίκες είχαν διαφορετικούς κοινωνικούς ρόλους και επομένως θεωρούνταν ότι χρειάζονταν διαφορετική εκπαίδευση. Ακόμη και όταν η πρόσβαση των κοριτσιών στο σχολείο διευρύνθηκε, η αντίληψη της ισότητας στην εκπαίδευση χρειάστηκε πολύ περισσότερο χρόνο για να εδραιωθεί.
Η παρουσία πρωτοπόρων παιδαγωγών και γυναικών όπως η Αικατερίνη Λασκαρίδου, αλλά και το ευρύτερο κίνημα του Εκπαιδευτικού Δημοτικισμού, άρχισε σταδιακά να αμφισβητεί αυτές τις αντιλήψεις.
Από τα Παρθεναγωγεία στα μεικτά σχολεία
Η μετάβαση δεν έγινε σε μία ημέρα ούτε με έναν μόνο νόμο.
Η συνεκπαίδευση αγοριών και κοριτσιών εμφανιζόταν ήδη σε ορισμένες περιπτώσεις, ιδιαίτερα όπου πρακτικές ανάγκες δεν επέτρεπαν τη λειτουργία δύο χωριστών σχολείων.
Όμως η γενίκευση της ιδέας ότι αγόρια και κορίτσια πρέπει να μορφώνονται μαζί ήταν μια μακρά διαδικασία που ακολούθησε τις μεγάλες εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις του 20ού αιώνα.
Σταδιακά τα ιστορικά «Αρρένων» και «Θηλέων» άρχισαν να υποχωρούν και η συνεκπαίδευση έγινε ο κανόνας.
Έτσι φτάσαμε στο σχολείο που γνωρίζουμε σήμερα.
Και η απόσταση είναι τεράστια.
Από μια κοινωνία που συζητούσε αν ένα κορίτσι χρειαζόταν ανώτερη μόρφωση, φτάσαμε σε μια Ελλάδα όπου οι γυναίκες όχι μόνο φοιτούν ισότιμα αλλά έχουν ισχυρότατη παρουσία στα πανεπιστήμια, στην επιστήμη και στην επαγγελματική ζωή.
Οι 35 μαθήτριες που βρέθηκαν στη μέση μιας επανάστασης
Και κάπου μέσα σε όλες τις μεγάλες λέξεις —δημοτικισμός, μεταρρύθμιση, Εκκλησία, συντηρητισμός, εκπαιδευτική πολιτική— υπάρχουν 35 κορίτσια.
Οι πρώτες μαθήτριες του σχολείου του Δελμούζου.
Κορίτσια που μπήκαν το 1908 σε μια αίθουσα του Βόλου χωρίς ασφαλώς να μπορούν να φανταστούν ότι το σχολείο τους θα γινόταν ένα από τα πιο πολυσυζητημένα εκπαιδευτικά πειράματα της νεότερης Ελλάδας. Ούτε ότι οι δάσκαλοί τους θα έφταναν στο εδώλιο.
Το Ανώτερο Δημοτικό Παρθεναγωγείο δεν έμεινε στην Ιστορία επειδή ήταν ένα σχολείο χωρίς αγόρια. Έμεινε επειδή μέσα σε μια Ελλάδα όπου τα αγόρια και τα κορίτσια ήταν χωρισμένα όχι μόνο στα σχολεία αλλά σε μεγάλο βαθμό και στις ευκαιρίες, κάποιοι τόλμησαν να πουν ότι και τα κορίτσια δικαιούνται ουσιαστική μόρφωση.
Και ότι το σχολείο δεν πρέπει απλώς να γεμίζει το μυαλό ενός παιδιού με πράγματα που πρέπει να αποστηθίσει. Πρέπει να το μαθαίνει να σκέφτεται. Το είπαν το 1908. Και χρειάστηκαν πολλές δεκαετίες για να γίνει το αυτονόητο.
Πηγή: HuffPost
