Όταν γίνεται λόγος για ηφαίστεια στην Ελλάδα, το μυαλό πηγαίνει σχεδόν αυτόματα στη Σαντορίνη, τη Νίσυρο ή τα Μέθανα. Ελάχιστοι γνωρίζουν, όμως, ότι λίγα μόλις χιλιόμετρα από τον Βόλο υπάρχουν τα απομεινάρια τριών πανάρχαιων ηφαιστειακών κέντρων, τα οποία αποτελούν μέρος μιας πολύ παλαιότερης γεωλογικής ιστορίας της Μαγνησίας και της ευρύτερης περιοχής Βόλου – Βόρειας Εύβοιας.
Πρόκειται για τις ηφαιστειακές εμφανίσεις των Μικροθηβών, του Πορφυρίωνα μεταξύ Βόλου και Νέας Αγχιάλου και του Αχιλλείου στην ανατολική Όθρυ. Στη διεθνή επιστημονική βιβλιογραφία εντάσσονται στο ηφαιστειακό πεδίο Volos–Atalanti ή Volos–Evia, ένα σύνολο μικρών και διάσπαρτων αρχαίων ηφαιστειακών κέντρων. Το Smithsonian Global Volcanism Program καταγράφει την τελευταία γνωστή δραστηριότητα του συστήματος στο Πλειστόκαινο, δηλαδή πολύ πριν από τη σύγχρονη ανθρώπινη ιστορία.
Μια Μαγνησία πολύ διαφορετική πριν από εκατομμύρια χρόνια
Η εικόνα της περιοχής ήταν τότε εντελώς διαφορετική από τη σημερινή. Η γεωλογική έρευνα δείχνει ότι στην περιοχή Βόλου – Εύβοιας αναπτύχθηκαν κατά το Πλειόκαινο και το Πλειστόκαινο μικρά ηφαιστειακά κέντρα, από τα οποία εκχύθηκαν λάβες και σχηματίστηκαν μικροί κώνοι και θόλοι.
Μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Journal of the Geological Society τοποθετεί συνολικά την ηφαιστειακή δραστηριότητα της ευρύτερης ζώνης Βόλου – Εύβοιας μεταξύ περίπου 3,4 εκατομμυρίων και 500.000 ετών πριν. Οι ερευνητές συνδέουν αυτή τη δραστηριότητα με τις ευρύτερες τεκτονικές διεργασίες του Αιγαίου και τη δυτική προέκταση της ζώνης του ρήγματος της Βόρειας Ανατολίας.
Τα τρία σημεία της Μαγνησίας, ωστόσο, δεν έχουν όλα την ίδια ηλικία.
Το Αχίλλειο φαίνεται να είναι το αρχαιότερο, ενώ οι Μικροθήβες και ο Πορφυρίων είναι νεότερα.
1. Μικροθήβες: Το ηφαίστειο δίπλα στις αρχαίες Φθιώτιδες Θήβες
Ίσως το εντυπωσιακότερο και καλύτερα τεκμηριωμένο από τα τρία βρίσκεται στις Μικροθήβες, κοντά στη Νέα Αγχίαλο.
Ο λόφος «Κάστρο», ορατός ακόμη και από τον οδικό άξονα Βόλου – Αθήνας, είναι καλυμμένος από ηφαιστειακά πετρώματα του Πλειστοκαίνου.
Μάλιστα, σε εργασία που παρουσιάστηκε στο 17ο Διεθνές Συνέδριο της Ελληνικής Γεωλογικής Εταιρείας το 2025, η περιοχή αναφέρεται ρητά ως ο γεώτοπος του «ηφαιστείου των Μικροθηβών». Οι ερευνητές το χαρακτηρίζουν σήμερα ανενεργό και περιγράφουν ένα μικρό, χαμηλό ηφαιστειακό οικοδόμημα τύπου maar, στο οποίο ο χαρακτηριστικός ψηλός ηφαιστειακός κώνος απουσιάζει.
Νοτιοανατολικά του λόφου εντοπίζεται η «Μαγούλα», ένας θόλος πάχους έως περίπου 50 μέτρων, που συνδέεται με το κύριο ηφαιστειακό κέντρο. Στην ευρύτερη περιοχή συναντώνται βασάλτες, ανδεσίτες και άλλα ηφαιστειακά υλικά. Η επιστημονική βιβλιογραφία περιγράφει επίσης ροή λάβας μήκους περίπου 6 έως 7 χιλιομέτρων, η οποία εκτείνεται βόρεια των σημερινών Μικροθηβών.
Η ηλικία των ηφαιστειακών προϊόντων των Μικροθηβών έχει υπολογιστεί περίπου στα 1,6 έως 1,3 εκατομμύρια χρόνια. (
Το ηφαίστειο μπήκε και μέσα στην αρχαία πόλη
Το πλέον συναρπαστικό στοιχείο είναι ότι οι αρχαίοι κάτοικοι της περιοχής όχι μόνο ζούσαν πάνω στα πολύ παλαιότερα απομεινάρια του ηφαιστείου, αλλά χρησιμοποίησαν τα ηφαιστειακά πετρώματα ως οικοδομικό υλικό.
Στο ελληνιστικό θέατρο των Φθιωτίδων Θηβών, οι βαθμίδες των εδωλίων κατασκευάστηκαν από ηφαιστειακό λίθο. Στην περιοχή έχουν επίσης εντοπιστεί ίχνη αρχαίων λατομείων βασάλτη, γεγονός που δείχνει ότι το πέτρωμα του παλιού ηφαιστείου αποτέλεσε αξιοποιήσιμο φυσικό πόρο για την αρχαία πόλη.
Έτσι, το ηφαίστειο των Μικροθηβών δεν αποτελεί απλώς ένα γεωλογικό αξιοθέατο. Συνδέει τη φυσική ιστορία εκατομμυρίων ετών με την ανθρώπινη ιστορία της Μαγνησίας.
2. Πορφυρίων: Το ηφαιστειακό αποτύπωμα ανάμεσα σε Βόλο και Νέα Αγχίαλο
Το δεύτερο αρχαίο ηφαιστειακό κέντρο βρίσκεται ανάμεσα στον Βόλο και τη Νέα Αγχίαλο, στην ευρύτερη περιοχή του Μαράθου, και στη γεωλογική βιβλιογραφία συναντάται ως Porphyrion – Πορφυρίων.
Δεν πρόκειται για έναν εντυπωσιακό κωνικό σχηματισμό σαν εκείνους που συνήθως φανταζόμαστε όταν ακούμε τη λέξη «ηφαίστειο». Οι επιστήμονες περιγράφουν τον Πορφυρίωνα ως μικρή αρχαία ροή λάβας, η οποία βρίσκεται πάνω στα γνευσιακά πετρώματα του γεωλογικού συμπλέγματος του Βόλου.
Η ηλικία του τοποθετείται, όπως και των Μικροθηβών, περίπου 1,6 έως 1,3 εκατομμύρια χρόνια πριν.
Σύγχρονες πετρολογικές έρευνες έχουν εξετάσει ειδικά τα ηφαιστειακά πετρώματα του Πορφυρίωνα και των Μικροθηβών. Στην περιοχή συναντώνται βασαλτικές λάβες, συμπαγή ηφαιστειακά πετρώματα αλλά και πυροκλαστικά υλικά με θραύσματα βασάλτη και ελαφρόπετρα.
Μάλιστα, τα πετρώματα αυτά έχουν προσελκύσει το ενδιαφέρον των επιστημόνων ακόμη και για έναν εντελώς σύγχρονο λόγο: έχουν μελετηθεί ως πιθανός γεωλογικός σχηματισμός για δέσμευση και ορυκτοποίηση διοξειδίου του άνθρακα, εξαιτίας της χημικής τους σύστασης.
Από πού προέρχεται το όνομα «Πορφυρίων»
Εδώ η γεωλογία συναντά τη μυθολογία.
Ο Πορφυρίων ήταν ένας από τους Γίγαντες της ελληνικής μυθολογίας και το όνομά του απαντά ήδη στην αρχαία παράδοση. Σε αρχαία σχολιαστική παράδοση υπάρχει μάλιστα αναφορά στον Πορφυρίωνα που πλήττεται από τον Απόλλωνα.
Η σύνδεση του συγκεκριμένου ηφαιστειακού τόπου με τον μυθολογικό Γίγαντα είναι ιδιαίτερα ελκυστική, αλλά χρειάζεται μία διάκριση: η ύπαρξη του ηφαιστειακού σχηματισμού Πορφυρίων είναι επιστημονικά τεκμηριωμένη· η σύνδεση του τοπωνυμίου με τη Γιγαντομαχία ανήκει στο πεδίο της τοπικής παράδοσης και της γεωμυθολογικής ερμηνείας.
3. Αχίλλειο: Το αρχαιότερο από τα τρία και ο «Υπερίων» της τοπικής παράδοσης
Ακόμη νοτιότερα, προς το Αχίλλειο και την ανατολική απόληξη της Όθρυος, βρίσκεται το τρίτο σημαντικό ηφαιστειακό κέντρο.
Η ύπαρξή του δεν αποτελεί νεότερη υπόθεση. Ήδη από τα μέσα του 20ού αιώνα ο γεωλόγος Γεώργιος Μαρίνος είχε δημοσιεύσει ειδική επιστημονική εργασία με τον χαρακτηριστικό τίτλο «Το ηφαίστειον του Αχιλλείου Ανατολικής Όθρυος».
Η νεότερη διεθνής βιβλιογραφία το περιγράφει ως τον μικρό ηφαιστειακό θόλο των λόφων Τούμπανος (Toumbanos Hills) κοντά στο Αχίλλειο, ο οποίος αναπτύχθηκε πάνω σε μεσοζωικούς ασβεστόλιθους.
Και εδώ βρίσκεται μία από τις μεγαλύτερες εκπλήξεις του γεωλογικού παρελθόντος της Μαγνησίας: το συγκεκριμένο ηφαιστειακό κέντρο είναι σημαντικά αρχαιότερο από εκείνα του Πορφυρίωνα και των Μικροθηβών.
Οι χρονολογήσεις το τοποθετούν περίπου 3,4 έως 2,7 εκατομμύρια χρόνια πριν.
Στην τοπική ιστορική και γεωμυθολογική παράδοση το ηφαίστειο της περιοχής των Κρουνίων, μεταξύ Αχιλλείου και Γλύφας, αναφέρεται και με το όνομα «Υπερίων», από τον ομώνυμο Τιτάνα. Η ονομασία αυτή καταγράφεται σε τοπικές ιστορικές αναφορές, αλλά δεν είναι η ονομασία που χρησιμοποιεί κατά κανόνα η σύγχρονη διεθνής γεωλογική βιβλιογραφία, η οποία αναφέρεται στο ηφαιστειακό κέντρο του Αχιλλείου ή στον θόλο Toumbanos.
Και αυτό είναι σημαντικό, καθώς η περιοχή της Όθρυος κατέχει ξεχωριστή θέση στην ελληνική μυθολογία ως τόπος που συνδέθηκε με τους Τιτάνες και την Τιτανομαχία. Η αντιστοίχιση, ωστόσο, των γεωλογικών φαινομένων με τους αρχαίους μύθους αποτελεί γεωμυθολογική προσέγγιση και όχι απόδειξη ότι οι συγκεκριμένοι μύθοι δημιουργήθηκαν εξαιτίας ηφαιστειακών εκρήξεων.
Γιατί δεν μοιάζουν σήμερα με ηφαίστεια
Όποιος επισκεφθεί τις συγκεκριμένες περιοχές δύσκολα θα αντιληφθεί με την πρώτη ματιά ότι βρίσκεται πάνω ή δίπλα σε αρχαία ηφαιστειακά κέντρα.
Ο λόγος είναι κυρίως ο χρόνος.
Εκατομμύρια χρόνια διάβρωσης, τεκτονικών μεταβολών, αποθέσεων και ανθρώπινης δραστηριότητας έχουν αλλοιώσει σε πολύ μεγάλο βαθμό το αρχικό ανάγλυφο. Επιπλέον, τα κέντρα της Μαγνησίας ήταν σχετικά μικρά και ανήκουν σε αυτό που οι γεωλόγοι χαρακτηρίζουν μονογενετικά ηφαιστειακά κέντρα: σχηματισμούς που δημιουργήθηκαν από περιορισμένα επεισόδια ηφαιστειακής δραστηριότητας και όχι τεράστια, μακρόβια ηφαιστειακά συστήματα όπως η Σαντορίνη.
Η σύγχρονη επιστημονική έρευνα περιγράφει την περιοχή Volos–Atalanti ως σύνολο μικρών μονογενετικών ροών λάβας, κώνων και θόλων ηλικίας Πλειοκαίνου και Πλειστοκαίνου.
Μπορούν να ξυπνήσουν;
Το ερώτημα είναι αναπόφευκτο: υπάρχει περίπτωση κάποια στιγμή να ενεργοποιηθούν ξανά;
Τα σημερινά επιστημονικά δεδομένα δεν δίνουν ένδειξη σύγχρονης ηφαιστειακής δραστηριότητας στα συγκεκριμένα κέντρα. Το Smithsonian κατατάσσει το σύστημα Volos–Atalanti στα ηφαίστεια του Πλειστοκαίνου και όχι σε εκείνα με δραστηριότητα κατά το Ολόκαινο, δηλαδή κατά τα τελευταία περίπου 12.000 χρόνια. Δεν καταγράφεται ιστορική έκρηξη του συγκεκριμένου συστήματος.
Αυτό σημαίνει ότι δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται όπως τα ενεργά ηφαιστειακά συστήματα της Σαντορίνης ή της Νισύρου.
Επίσης, η έντονη σεισμικότητα που κατά καιρούς παρουσιάζει η Μαγνησία δεν αποτελεί από μόνη της ένδειξη ηφαιστειακής αφύπνισης. Η περιοχή διαθέτει ενεργά τεκτονικά ρήγματα και έχει δώσει σημαντικούς σεισμούς, με χαρακτηριστικό παράδειγμα το σύστημα ρηγμάτων της Νέας Αγχιάλου.
Ένα άγνωστο γεωλογικό κεφάλαιο δίπλα μας
Τα τρία αρχαία ηφαιστειακά κέντρα αποκαλύπτουν μία πλευρά της Μαγνησίας που παραμένει σχεδόν άγνωστη στο ευρύ κοινό.
Στις Μικροθήβες, τα προϊόντα μιας έκρηξης που συνέβη πριν από περισσότερο από ένα εκατομμύριο χρόνια έγιναν αργότερα οικοδομικό υλικό ενός αρχαίου θεάτρου.
Στον Πορφυρίωνα, λίγα χιλιόμετρα από τον σημερινό Βόλο, σώζονται πετρώματα από λάβα ηλικίας περίπου ενάμισι εκατομμυρίου ετών.
Και στην ανατολική Όθρυ, κοντά στο Αχίλλειο, βρίσκεται το αποτύπωμα ενός ακόμη παλαιότερου ηφαιστειακού επεισοδίου που μας μεταφέρει έως και 3,4 εκατομμύρια χρόνια πίσω στον χρόνο.
Δεν πρόκειται, λοιπόν, για τρία «άγνωστα ηφαίστεια» με την έννοια ότι είναι άγνωστα στην επιστήμη. Είναι γνωστά στους γεωλόγους εδώ και δεκαετίες, αλλά σχεδόν άγνωστα στους κατοίκους της περιοχής.
Και ίσως αυτό είναι το πιο εντυπωσιακό στοιχείο της ιστορίας: ότι κάτω από το σημερινό, γνώριμο τοπίο του Παγασητικού και της Όθρυος παραμένει αποτυπωμένη μια εποχή κατά την οποία η Μαγνησία ήταν τόπος πραγματικής ηφαιστειακής δράσης.
με πληροφορίες από τον ιστορικό Γιώργο Σύρο
