Του ΦΙΛΙΠΠΟΥ Κ. ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΥ
Το αδίκημα της παράβασης καθήκοντος διαπράττεται από «υπάλληλο». «Υπάλληλος», στην έννοια του οποίου συμπεριλαμβάνονται και τα μέλη της κυβέρνησης και οι υφυπουργοί, είναι εκείνος στον οποίο νόμιμα έχει ανατεθεί, έστω και προσωρινά, η άσκηση υπηρεσίας δημόσιας, δημοτικής ή κοινοτικής ή άλλου νομικού προσώπου δημοσίου δικαίου. Το αδίκημα της παράβασης καθήκοντος εντάσσεται στην περιοχή του δημοσίου δικαίου.
Νομολογείται ότι το καθήκον που παραβιάζεται, για να στοιχειοθετηθεί το αδίκημα, πρέπει να επιβάλλεται (α) από νόμο ή από διοικητική πράξη ή (β) να απορρέει από ιδιαίτερες οδηγίες της προϊσταμένης αρχής ή (γ) να ενυπάρχει στην ίδια φύση της υπηρεσίας και να ανάγεται στη συνειδητή έκφραση της θέλησης της πολιτείας μέσα στον κύκλο των δημοσίων υποθέσεων και ενεργειών στις σχέσεις της απέναντι στους τρίτους.
Αυτά δέχεται και το βούλευμα 1/2026 του Δικαστικού Συμβουλίου του άρθρου 86 παρ. 4 του Συντάγματος. Με το βούλευμα παραπέμπεται, μεταξύ άλλων, στο ειδικό δικαστήριο ο τέως υφυπουργός παρά τω Πρωθυπουργώ Χρ. Τριαντόπουλος.
Σύμφωνα με το βούλευμα, το καθήκον του υφυπουργού που παραβιάσθηκε απέρρεε από ιδιαίτερες οδηγίες της προϊσταμένης αρχής (περίπτωση β΄ ανωτέρω). Δεν καθοριζόταν σε νόμο ή σε διοικητική πράξη. Με διοικητική πράξη (απόφαση του πρωθυπουργού – ΦΕΚ Β΄ 5823/2021), εκδοθείσα βάσει του νόμου περί επιτελικού κράτους, είχε μεν ανατεθεί στον υφυπουργό Τριαντόπουλο η αρμοδιότητα της κρατικής αρωγής προς πληγέντες και θιγόμενους από φυσικές καταστροφές, αλλά η αρμοδιότητα αυτή δεν εκτεινόταν (ευλόγως) και σε κρατική αρωγή επί μη φυσικών καταστροφών, όπως το δυστύχημα των Τεμπών.
Των «οδηγιών» που «παρασχέθηκαν» τηλεφωνικώς στον υφυπουργό Τριαντόπουλο από τον επίσης τότε υφυπουργό Ιω. Μπρατάκο έπρεπε να προϋπάρχει νόμος ή διοικητική πράξη με ρητό καθορισμό αρμοδιότητας. Δεν υπήρχε.
Οι ιδιαίτερες οδηγίες που δόθηκαν στον υφυπουργό Τριαντόπουλο περιγράφονται στο βούλευμα ως εξής: «… τον κάλεσε τηλεφωνικά ο επικεφαλής του πρωθυπουργικού γραφείου και υφυπουργός παρά τω Πρωθυπουργώ Ιωάννης Μπρατάκος, ο οποίος του μετέφερε τις οδηγίες του πρωθυπουργού, ένεκα της ως άνω κυβερνητικής του αρμοδιότητας και της μέχρι τότε εμπειρίας του (δηλ. της κρατικής αρωγής μετά από φυσικές καταστροφές), να αναλάβει επιπροσθέτως και τα καθήκοντα της παρακολούθησης και του συντονισμού δράσεων των συναρμόδιων φορέων στον τόπο του πολύνεκρου δυστυχήματος».
Όμως, έτσι δεν ανατέθηκαν νομίμως καθήκοντα (αρμοδιότητες) στον υφυπουργό Τριαντόπουλο. Ως «οδηγίες» («ιδιαίτερες οδηγίες») της προϊσταμένης αρχής νοούνται εκείνες, οι οποίες αποβλέπουν στην πραγμάτωση προβλέψεων νόμου ή διοικητικής πράξης που ιδρύουν αρμοδιότητα, δηλαδή ικανότητα του «υπαλλήλου» να εκδίδει διοικητικές πράξεις ή να συνάπτει συμβάσεις ή να διενεργεί υλικές ενέργειες ή να συμβάλλει στην έκδοση διοικητικών πράξεων, στη σύναψη συμβάσεων ή στη διενέργεια υλικών πράξεων. Των οδηγιών προϋποτίθεται σε κάθε περίπτωση η ύπαρξη νόμου ή διοικητικής πράξης που αναθέτει σχετική αρμοδιότητα. Έτσι, των «οδηγιών» που «παρασχέθηκαν» τηλεφωνικώς στον υφυπουργό Τριαντόπουλο από τον συνάδελφό του, επίσης τότε υφυπουργό Ιωάννη Μπρατάκο, έπρεπε να προϋπάρχει νόμος ή διοικητική πράξη με ρητό καθορισμό αρμοδιότητας. Δεν υπήρχε, με αποτέλεσμα να μην συντρέχει μία από τις προϋποθέσεις που απαιτείται να συντρέχουν σωρευτικά για την παράβαση καθήκοντος.
Σημειώνεται ότι η έννοια της αρμοδιότητας είναι απόρροια της αρχής της νομιμότητας, βάσει της οποίας τα διοικητικά όργανα, συμπεριλαμβανομένων και των κυβερνητικών, δεν μπορούν να ενεργούν χωρίς νόμο. Ενεργούν μόνον ό,τι τους επιβάλλεται ή ρητώς τους επιτρέπεται από τον νόμο, και όχι και ό,τι δεν τους απαγορεύεται. Η αρχή της νομιμότητας και η έννοια της αρμοδιότητας, που εντάσσονται στην περιοχή του δημοσίου δικαίου, συναρτώνται με την αρχή της λαϊκής κυριαρχίας, του αντιπροσωπευτικού πολιτεύματος και του κράτους δικαίου, είναι δηλαδή συνταγματικές αρχές, οι οποίες δεν παραμερίζονται με οδηγίες που δεν στηρίζονται σε αρμοδιότητα, απονεμηθείσα από νόμο ή διοικητική πράξη.
Ο κ. Φίλιππος Κ. Σπυρόπουλος είναι ομότιμος καθηγητής της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών.
