Από το βιβλίο του ιστορικού Γιώργου Σύρου
Περίπου το 1700 π.Χ. γύρω από τα παράλια του Παγασητικού Κόλπου και στους πρόποδες του Πηλίου ανεγείρονται τρεις μυκηναϊκοί οικισμοί επί παλαιότερων νεολιθικών θέσεων, οι οποίοι σταδιακώς θα συναποτελέσουν την μυθική Ιωλκό: α) ο οικισμός πάνω στον αρχαίο λόφο (σημ. Παλαιά), β) ο οικισμός του Διμηνίου[1] και γ) ο οικισμός στα Πευκάκια. Αυτό άλλωστε καταδεικνύεται από τα δείγματα της ελληνικής γραφής Γραμμικής Β΄ που ευρέθησαν τόσο στον λόφο Παλαιών όσο και στο Διμήνι. Η λέξη Ιωλκός ίσως σημαίνει «θαλάσσης μυχός» (ιαόνιος + ολκός). Ο Όμηρος την αποκαλεί ἐϋκτιμένην (δηλαδή καλοκτισμένη), ο Ησίοδος εὐρύχωρον και ο Σιμωνίδης Κείος πολύβοτρυν (πολυστάφυλο). Κατά την Μυκηναϊκή εποχή (1600 – 1100 π.Χ.) η Ιωλκός γνώρισε μεγάλη άνθηση και δόξα. Μέσω αυτής διενεργείτο το εμπόριο με τον μυκηναϊκό κόσμο της νότιας Ελλάδος. Η Ιωλκός αποτελεί τον μυκηναϊκό πρόγονο του Βόλου.
Τα ανάκτορα της Ιωλκού φέρεται να ευρίσκοντο στον λόφο Παλαιών και στο Διμήνι, στα δε Πευκάκια το λιμάνι της. Ο λιμενικός αυτός οικισμός – κατά μια εκδοχή – φέρεται να ήταν η μυθική Νηλεία, την οποία ίδρυσε ο δίδυμος αδελφός του βασιλέως Πελίου Νηλεύς.
Σύμφωνα με τον ιδρυτικό Μύθο, την Ιωλκό έκτισε ο πρωτότοκος υιός του Αιόλου Κρηθεύς (Κρηθεὺς δὲ κτίσας Ἰωλκὸν, Απολλόδωρος, Α΄ 9.11). Παιδιά του Κρηθέως και της Τυρούς[2] ήταν ο Αίσων, ο Αμυθάων και ο Φέρης. Η Τυρώ ωστόσο είχε ερωτευθεί τον ποταμίσιο θεό της Όθρυος Ενιπέα. Ο Ποσειδών, εκμεταλλευόμενος τον πόθο της, έλαβε την μορφή του γοητευτικού Ενιπέως και πλάγιασε μαζί της. Με τον Ποσειδώνα η Τυρώ απέκτησε τους δίδυμους Πελία και Νηλέα. Ενώ, λοιπόν, νόμιμος βασιλεύς της Ιωλκού ήταν ο Αίσων, ο αδίστακτος Πελίας σφετερίστηκε τον θρόνο. Εξόντωσε τον ετεροθαλή αδελφό του, αναγκάζοντάς τον να πιει αίμα ταύρου και ανεκηρύχθη βασιλεύς της Ιωλκού. Ο Αίσων, ωστόσο, είχε προλάβει να φυγαδεύσει τον υιό που απέκτησε με την Αλκιμέδη στο Πήλιο.
Το όνομα Ιάσων παραπέμπει στις δεξιότητες που απέκτησε ο υιός του Αίσονος στο πλευρό του παιδαγωγού Χείρωνος, σχετικώς με την τέχνη της ιάσεως. Προέρχεται από το ἰῶμαι (θεραπεύω).
Το παιδί μεγάλωσε πλάι στον σοφό Κένταυρο Χείρωνα. Ήταν ο μυθικός ήρωας Ιάσων, υιός του Αίσονος και της Αλκιμέδης. Όταν έφθασε γύρω στα είκοσι έτη, ο υιός του Αίσονος αποφάσισε να κατέβει στην Ιωλκό, να διορθώσει την αδικία εις βάρος του πατέρα του και να διεκδικήσει τον θρόνο. Κατά την κάθοδό του πέρασε από τον ποταμό Άναυρο, βοηθώντας μια ηλικιωμένη γυναίκα να τον διασχίσει. Στην πραγματικότητα ήταν η θεά Ήρα μεταμορφωμένη. Ως αντάλλαγμα η θεά του υποσχέθηκε ότι θα είναι η προστάτιδά του. Στην προσπάθειά του όμως να διασχίσει το ποτάμι, έχασε το σανδάλι του κι έτσι μπήκε στην πόλη μονοσάνδαλος. Ο Πελίας από την άλλη, είχε πάρει χρησμό ότι θα χάσει τη ζωή του από έναν μονοσάνδαλο. Όταν ο Ιάσων του ζήτησε τον θρόνο που δικαιωματικώς του ανήκε, ο Πελίας έδειξε συγκατάβαση, ωστόσο του ζήτησε πρώτα να φέρει εις πέρας έναν άθλο: Να εκστρατεύσει στην μακρινή Αία της Κολχίδας και να φέρει το χρυσόμαλλο δέρας. Με αυτήν την υπερπόντια αποστολή ήλπιζε ότι θα έχανε την ζωή του και κατ’ επέκταση την ευκαιρία να καταλάβει τον θρόνο.
Η Αργώ
Ο Ιάσων προκειμένου να αποδείξει την αξία του και να φέρει το χρυσόμαλλο δέρας, ξεκίνησε να αναζητεί κατάλληλο πλοίο για το ταξίδι προς την Κολχίδα. Το πλοίο ναυπηγήθηκε στο λιμάνι της Ιωλκού που αργότερα ονομάστηκε «Παγασαί» από τον Άργο, υιό του Φρίξου, από τον οποίον έλαβε και το όνομα του, Αργώ[3]. Άλλωστε το πλοίο ήταν εξαιρετικώς ταχύ (αργός σήμαινε γρήγορος). Κατασκευάστηκε δε από έλατα του Πηλίου, σύμφωνα με την καθοδήγηση της θεάς Αθηνάς γι’ αυτό και το αποκαλούσαν και Αργώ Πηλιάδα! Διέθετε πενήντα κουπιά και στην πρύμνη η Αθηνά είχε τοποθετήσει ένα κομμάτι από την ιερή ομιλούσα δρυ του ιερού της Δωδώνης. Ο Ευριπίδης αναφέρει ότι η Αργώ ήταν το πρώτο πλοίο (πρωτόπλοος) που έπλευσε στις ανατολικές θάλασσες.
Επίσης ο Ιάσων απηύθυνε κάλεσμα σε όλα τα βασίλεια της μυκηναϊκής Ελλάδας, κατόπιν συμβουλής του Πηλιορείτη Κενταύρου Χείρωνα. Στο πανελλήνιο αυτό κάλεσμα ανταποκρίθηκε η αφρόκρεμα της ηρωϊκής εποχής, οπότε στην Ιωλκό συνέρρευσαν οι άριστοι των αρίστων: Ήρωες, ημίθεοι, βασιλείς, υιοί βασιλέων. Οι Διόσκουροι Κάστωρ και Πολυδεύκης, τα εξαδέλφια τους Λυγκεύς και Ίδας, ο Άκτωρ, ο Ύλας, ο φίλος και ιπποκόμος του Ηρακλή, η Αταλάντη, η παρθένος κυνηγός και μοναδική γυναίκα της εκστρατείας, ο νεαρός τότε Θησεύς, ο μουσικός Ορφεύς από την Θράκη, ο Αμφιδάμας, ο Περικλύμενος, ο μάντης Αμφιάραος από το Άργος, οι πτερόεντες υιοί του πολιούχου θεού της Μελιταίας Βορέα, Ζήτις και Κάλαϊς. Ανάμεσά τους βεβαίως προσήλθε και ο Ηρακλής, έχοντας ολοκληρώσει τον άθλο του Ερυμάνθιου Κάπρου. Βλέποντας τον υιό του Διός ανάμεσά τους, οι περισσότεροι πρότειναν να αναλάβει αυτός την αρχηγία, ωστόσο ο Ηρακλής αρνήθηκε. Ο ημίθεος υπέδειξε τον Ιάσονα ως αρχηγό. Κατά τον Απολλώνιο Ρόδιο οι αργοναύτες καλούνται Μινύαι, διότι οι περισσότεροι από αυτούς που κατάγονταν από τα μέρη μας προέρχονταν από τον οίκο του Μινύα[4].
Αργοναύτες της περιοχής ήταν:
- Ιάσων, υιός του Αίσονος και εγγονόςτου Κρηθέως, ιδρυτή της Ιωλκού
- Ίφικλος, οθείος του Ιάσονος (αδελφός της Αλκιμέδης) από την Φυλάκη και πατέρας του τρωικού ήρωα Πρωτεσιλάου
- Άδμητος, εξάδελφος του Ιάσονος από τις Φερές και πατέρας του τρωικού ήρωα Ευμήλου
- Ποίας, υιός του Θαυμάκου της Μαγνησίας και πατέρας του τρωικού ήρωα Φιλοκτήτη· ήταν αυτός που σκότωσε τον Τάλω.
- Άργος, ο υιός του Φρίξου από την Άλο
- Άκαστος, ο υιός του βασιλέως Πελία από την Ιωλκό και εξάδελφος του Ιάσονος
- Αιθαλίδης, υιός του Ερμή και της Νύμφης Ευπολεμείας, από την Άλο ή Αλόπη της Όθρυος. Ο Αιθαλίδης κληρονόμησε την ιδιότητα του πατέρα του, αναλαμβάνοντας χρέη κήρυκα στην εκστρατεία. Για τις ανάγκες της εκστρατείας είχε δανεισθεί το ιερό κηρύκειο του πατέρα του. Δεν ήταν τυχαίο που ο Αιθαλίδης ήταν ο διαμεσολαβητής ανάμεσα στους Αργοναύτες και στις γυναίκες της Λήμνου, αφού το νησί λεγόταν και Αιθάλη.
- Εχίων και Έρυτος, από την Αλόπη της Όθρυος,υιοί του Ερμή και της Νύμφης Αντιάνειρας
- Ίδμων[5] ο διορατικός μάντης από την Όθρυ, υιός του Απόλλωνος και της Αντιάνειρας. Κληρονόμησε το χάρισμα του πατέρα του στην μαντική.
- Θέστωρ, ο υιός του Ίδμονος, πατέρας του τρωικού μάντη Κάλχα
- Πηλεύς, ο βασιλεύς της Φθίας καιο πατέρας του τρωικού ήρωα Αχιλλέως
- Τελαμών, αδελφός του Πηλέως και πατέρας του Αίαντος
- Μόψος ο Λαπίθης, ήρωας αρχαίας πόλεως στους πρόποδες της Όσσας
Ο Ιάσων επικεφαλής πενήντα περίπου ηρώων, απέπλευσε από τις αμμουδιές της Ιωλκού για το δύσκολο και μακρινό ταξίδι. Από τον σημερινό Βόλο, λοιπόν, ξεκίνησε η πρώτη οργανωμένη πανελλήνια ναυτική αποστολή, η οποία έμεινε γνωστή ως Αργοναυτική Εκστρατεία.[6]
Η Αργοναυτική Εκστρατεία
Λίγο μετά το 1300 π.Χ. έλαβε χώρα η περίφημη Αργοναυτική εκστρατεία. Συγκεκριμένα το υπερπόντιο ταξίδι της Αργοναυτικής Εκστρατείας φέρεται να συνετελέσθη μία γενιά πριν την επίσημη μαζική εκστρατεία των ελληνικών βασιλείων, τον Τρωικό Πόλεμο[7]. Ο Ιάσων και οι Αργοναύτες εκστρατεύουν από το επίνειο της Ιωλκού, τις μετέπειτα Παγασές, για την Κολχίδα, η οποία ευρίσκετο, κατά τον Χείρωνα, στην Ανατολή μετά από τρεις θάλασσες. Οι Αργοναύτες αφού έκαναν τον περίπλου της αρχαίας Μαγνησίας, άφησαν πίσω τους τον Παγασητικό κόλπο και έπλευσαν προς το στόμιο. Πρώτη στάση ήταν ο σημ. Πλατανιάς – που αργότερα ονομάστηκε «Αφέτες»[8] – για να αφήσουν τον Ηρακλή, καθώς η Αργώ «παραπονούταν» για το βάρος του ημιθέου. Κατά τον Ηρόδοτο έλαβε την ονομασία αυτή διότι μετά την απόβαση του ημιθέου, οι Αργοναύτες ήταν έτοιμοι «ν΄ αφεθούν» στην ανοικτή θάλασσα. Στην συνέχεια πέρασαν από την περιοχή της Σηπιάδος και τον Ναό της Αρτέμιδος Τισαίας.[9]
Το ταξίδι του Ιάσονος και των Αργοναυτών συνοπτικώς είναι το εξής:
Ιωλκός – Λήμνος (βασίλισσα Υψιπύλη) – Ίμβρος – χώρα Δολιόνων (βασιλιάς τους ο Κύζικος – ακτή της Μυσίας (εδώ ο Ύλας απήχθη υπό των Νυμφών) – ακτές της Βιθυνίας (χώρα των φοβερών Βεβρύκων, βασιλιάς Άμυκος) – Σαλμυδησσός Θράκης (μάντης Φινεύς) – Συμπληγάδες «(Πλαγκταί») Πέτρες – χώρα των Μαριανδυνών (βασιλιάς Λύκος) – ακτές της Σινώπης, νησί Άρεως (Στυμφαλίδες Όρνιθες[10]) – εκβολές του ποταμού Φάσιδος – Αία της Κολχίδος (Προορισμός)
Και η επιστροφή:
Αία της Κολχίδος – ποταμός Ίστρος (Δούναβης) – λιμάνι «Τόμοι» (σημ. Κωνστάντζα[11] Ρουμανίας) – λιμάνι Κυνοκέφαλων στον Αίμο – Αδριατική θάλασσα – νησί Κίρκης – νησί Σειρήνων – Σκύλλα και Χάρυβδη (στενό μεταξύ Σικελίας και Νότιας Ιταλίας) – χώρα των Φαιάκων – Λιβύη[12] – κήπος των Εσπερίδων – λίμνη Τριτωνίδας – Κρήτη (Τάλως,) – νησί της Ανάφης[13] – νησί της Καλλίστης (σημ. Σαντορίνη) – Ιωλκός
Η διεπιστημονική ανάλυση των μύθων καταδεικνύει πως η Αργοναυτική Εκστρατεία περιγράφει κάποιο πραγματικό γεγονός. Συμβολίζει μια αρχέγονη μυκηναϊκή αποστολή στον Εύξεινο Πόντο. Στο αρχαίο βασίλειο της Κολχίδος υπήρχαν ορυχεία μετάλλων και ειδικά χρυσού, τον οποίο εξόρυσσαν μέσω μιας τεχνικής με προβιές ζώων. Το Χρυσόμαλλο Δέρας ίσως υποδηλώνει ακριβώς αυτά τα κοιτάσματα χρυσού και τον τρόπο εξορύξεώς του.
Μετά από κινδύνους και περιπέτειες τριών περίπου ετών, η Αργώ επιστρέφει στο λιμάνι της Ιωλκού. Ο Ιάσων ανακοίνωσε στον Πελία ότι η αποστολή εξετελέσθη και ζήτησε τον θρόνο. Ο Πελίας αρνήθηκε. Το ζεύγος εξεδικήθη για την αθέτηση του λόγου του βασιλέως, μεθοδεύοντας τον φόνο του. Η Μήδεια έπεισε τις κόρες του να τον σκοτώσουν, διότι μετά θα επανερχόταν στην ζωή δήθεν νεώτερος, χάριν των μαγικών της φίλτρων. Φυσικά κάτι τέτοιο δεν συνέβη και ο βασιλεύς της Ιωλκού κατακρεουργήθη από τις ίδιες του τις κόρες. Τον Πελία διεδέχθη ο υιός του, ο αργοναύτης Άκαστος.
[1] Ο μυκηναϊκός οικισμός της Ιωλκού στο Διμήνι χρονολογείται από τον 1500 ως το 1200 π.Χ. και φέρεται ότι άκμασε γύρω στο 1300. Διέθετε οδό που κατέληγε στο λιμάνι.
[2] Στο έπος της Οδύσσειας η Τυρώ είναι η πρώτη νεκρή που συναντά ο Οδυσσεύς στη Νέκυια.
[3] Με το πέρας της αποστολής η Αργώ φέρεται να αφιερώθηκε στο Ναό του Ποσειδώνα στον Ισθμό ενώ λέγεται ότι σωζόταν στην Κόρινθο έως το 146 π.Χ.
[4] Αργ. 1. 229-233
[5] Ωστόσο θνητός πατέρας του φέρεται να ήταν ο «ανυποχώρητος» Άβας, υιός του Μελάμποδος
[6] Ο λόγιος Στέφανος Κομμητάς ισχυρίζεται ότι οι Αργοναύτες απέπλευσαν από το ακρωτήριο «Ποσείδειον» στον ορμίσκο της Πτελεού.
[7] Η αναχώρηση των Αχαιών για την Τροία τοποθετείται το 1226 π.Χ. βάσει των τελευταίων σύγχρονων ερευνών του Καθηγητή Παπαμαρινόπουλου. Οπότε γύρω στο 1260 π.Χ. ξεκίνησε η Αργοναυτική Εκστρατεία.
[8] Στο σημείο αυτό αγκυροβόλησαν αργότερα το 480 π.Χ. οι ναύαρχοι του Ξέρξη πριν τη Ναυμαχία του Αρτεμισίου, όπως θα δούμε παρακάτω. Οι Αφέται προέρχονται από το ρήμα ἀφίημι.
[9] Μια παράδοση θέλει οι Αργοναύτες να περνούν από το ακρωτήριο του Πτελεού πριν εξέλθουν του κόλπου. Απεκλήθη και αυτό συμβατικώς «Αφέται»· στο δε σημείο φέρεται να υπήρχε ιερό του Ποσειδώνος.
[10] Όσες Στυμφαλίδες Όρνιθες είχαν γλυτώσει από τον Ηρακλή στην Στυμφαλία λίμνη, κατέφυγαν στο νησί αυτό.
[11] Στην Κωνστάντζα της Ρουμανίας υπήρχε ανέκαθεν ελληνικός πληθυσμός.
[12] Η μετακίνηση του πλοίου γίνονταν δια της ξηράς είτε μέσω της μεθόδου της διολκήσεως πάνω σε ολκούς είτε το κουβαλούσαν επ’ ώμου
[13] Ονομάστηκε έτσι διότι ανεφάνη μπροστά στα μάτια των Αργοναυτών
