Οι αμερικανικές κυρώσεις κατά της κυβέρνησης του σουδανικού στρατού και των ισλαμιστών συμμάχων της, λόγω της αποδεδειγμένης χρήσης χημικών όπλων κατά τη διάρκεια του πολέμου που μαίνεται στη χώρα από το 2023, άνοιξαν διάπλατα την πόρτα σε εκστρατείες τεκμηρίωσης και συλλογής ζωντανών μαρτυριών για τα εγκλήματα χρήσης αυτού του διεθνώς απαγορευμένου όπλου σε σουδανικό έδαφος.
Τοπικοί φορείς του Σουδάν προσπάθησαν να ακολουθήσουν μια παράλληλη και παρόμοια πορεία με τις διεθνείς κινήσεις στο ζήτημα της χρήσης χημικών όπλων στο Σουδάν. Το θέμα αυτό έχει καταστεί ένας από τους πιο επικίνδυνους φακέλους που συνδέονται με τον πόλεμο, ειδικά καθώς έχει περάσει από απλές ανθρωπιστικές καταγγελίες και κατηγορίες περί ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε κυρώσεις και πρακτικά μέτρα επί του εδάφους, όπως έπραξαν οι Ηνωμένες Πολιτείες πριν από λίγες ημέρες.
Η δεύτερη φάση των αμερικανικών κυρώσεων, που προβλέπονται από τον Νόμο περί Ελέγχου Χημικών και Βιολογικών Όπλων των ΗΠΑ, τέθηκε σε ισχύ κατά των αρχών του Πορτ Σουδάν, μετά την ανακοίνωση της Ουάσιγκτον, την περασμένη εβδομάδα, ότι ο σουδανικός στρατός χρησιμοποίησε χημικά όπλα κατά τη διάρκεια του 2024 και ότι η κυβέρνησή του απέτυχε, εντός της νόμιμης προθεσμίας, να εκπληρώσει τους όρους που θα επέτρεπαν την άρση αυτών των κυρώσεων.
Ζωντανές μαρτυρίες
Από την πλευρά της, η Επιτροπή Νομικών Υποθέσεων και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Σουδανικού Ιδρυτικού Συνασπισμού (Sudanese Founding Coalition) δήλωσε ότι «εργάζεται για την παρακολούθηση και την τεκμηρίωση των αποδεικτικών στοιχείων που σχετίζονται με τη χρήση χημικών όπλων από τον στρατό των αρχών του Πορτ Σουδάν, προετοιμάζοντας τη λογοδοσία των υπευθύνων ενώπιον των αρμόδιων δικαστικών μηχανισμών».
Ο επικεφαλής της Επιτροπής, Μαουλάνα Μουταουάκελ Οσμάν Σαλαμάτ, τόνισε σε ανακοίνωσή του ότι «το έργο βασίζεται σε μια νομική μεθοδολογία συμβατή με τα διεθνή πρότυπα για την παρακολούθηση και την αρχειοθέτηση σοβαρών παραβιάσεων», επισημαίνοντας την «παρακολούθηση εκθέσεων, μαρτυριών και στοιχείων που σχετίζονται με τη χρήση χημικών όπλων κατά αμάχων κατά τη διάρκεια του τρέχοντος πολέμου».
Ο Σαλαμάτ διευκρίνισε ότι «οι προηγούμενες εκθέσεις που έχει στη διάθεσή της η Επιτροπή τεκμηριώνουν τη χρήση χημικών και διεθνώς απαγορευμένων όπλων από τον σουδανικό στρατό και τις πολιτοφυλακές του Ισλαμικού Κινήματος – του βραχίονα της Μουσουλμανικής Αδελφότητας στο Σουδάν – στο Νταρφούρ, στα Όρη Νούμπα και σε άλλες περιοχές», τονίζοντας ότι «αυτά τα γεγονότα αποτελούν ένα σημαντικό υπόβαθρο για την παρακολούθηση των σημερινών κατηγοριών».
Σημείωσε ότι «η μεθοδολογία τεκμηρίωσης περιλαμβάνει τη λήψη καταγγελιών, την τεκμηρίωση δηλώσεων από θύματα, μάρτυρες και εργαζομένους στον τομέα της υγείας, καθώς και τη συλλογή ψηφιακών, ιατρικών και περιβαλλοντικών αποδεικτικών στοιχείων. Οι διαδικασίες αυτές διασφαλίζουν την αλυσίδα φύλαξης των στοιχείων, παρέχοντας παράλληλα προστασία στους μάρτυρες και εγγυώμενες την εμπιστευτικότητα των πληροφοριών».
Ο επικεφαλής της Επιτροπής προειδοποίησε ότι «η Επιτροπή εστιάζει επί του παρόντος στην προστασία των δικαιωμάτων των θυμάτων, την αποτροπή της απώλειας αποδεικτικών στοιχείων και τη διασφάλιση της δυνατότητας λογοδοσίας οποιουδήποτε ατόμου αποδειχθεί ότι εμπλέκεται στη χρήση χημικών ή άλλων απαγορευμένων όπλων, ανεξάρτητα από την ιδιότητά του».
Ανέφερε επίσης: «Η Επιτροπή προτίθεται να επικοινωνήσει με τους αρμόδιους διεθνείς μηχανισμούς και να υποστηρίξει οποιεσδήποτε ανεξάρτητες έρευνες σχετικά με τη χρήση χημικών όπλων από τον στρατό των αρχών του Πορτ Σουδάν, υπογραμμίζοντας ότι η καταπολέμηση της ατιμωρησίας αποτελεί βασική προϋπόθεση για την επίτευξη δικαιοσύνης και βιώσιμης ειρήνης στο Σουδάν».
Μεταξύ κατηγοριών και κυρώσεων
Σε μια χρονολογική αναδρομή της κλιμάκωσης του ζητήματος της εμπλοκής του σουδανικού στρατού στη χρήση χημικών όπλων, η σουδανική εφημερίδα Edraakαναφέρει ότι «οι πρόσφατες κατηγορίες ξεκίνησαν δημόσια στις 16 Ιανουαρίου 2025, όταν η εφημερίδα New York Times αποκάλυψε, επικαλούμενη ανώτερους Αμερικανούς αξιωματούχους, ότι ο σουδανικός στρατός χρησιμοποίησε χημικά όπλα σε τουλάχιστον δύο περιπτώσεις κατά τη διάρκεια του 2024, σε αγροτικές περιοχές εν μέσω του πολέμου».
Εκείνη την εποχή, η αμερικανική κυβέρνηση δεν αποκάλυψε τις τοποθεσίες των επιθέσεων ή τη φύση της χημικής ουσίας που χρησιμοποιήθηκε, ωστόσο θεώρησε τις πληροφορίες αρκετά αξιόπιστες ώστε να προβεί σε περαιτέρω ενέργειες. Στις 22 Μαΐου 2025, η εκπρόσωπος του Υπουργείου Εξωτερικών των ΗΠΑ, Τάμι Μπρους, ανακοίνωσε ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες κατέληξαν επίσημα στο συμπέρασμα ότι η σουδανική κυβέρνηση χρησιμοποίησε χημικά όπλα κατά τη διάρκεια του 2024, κατά παράβαση της Σύμβασης για τα Χημικά Όπλα, και ενημέρωσε το Κογκρέσο για την απόφαση επιβολής κυρώσεων στο Σουδάν.
Η σουδανική εφημερίδα επιβεβαιώνει ότι μεταγενέστερες δημοσιογραφικές αναφορές και έρευνες, συμπεριλαμβανομένης μιας από το France 24, υπέδειξαν την ύπαρξη ισχυρών ενδείξεων για χρήση αερίου χλωρίου ως όπλου γύρω από το διυλιστήριο Αλ Τζάιλι βόρεια του Χαρτούμ στις 5 και 13 Σεπτεμβρίου 2024. Η έρευνα αυτή βασίστηκε σε ανάλυση βίντεο, δορυφορικών εικόνων, καθώς και σε μαρτυρίες αυτοπτών μαρτύρων και ανεξάρτητων εμπειρογνωμόνων. Τονίστηκε παράλληλα ότι η χρήση χλωρίου για πολεμικούς σκοπούς απαγορεύεται ρητά από τη Σύμβαση για τα Χημικά Όπλα.
Στις 21 Ιουλίου, οι αμερικανικές κυρώσεις τέθηκαν σε ισχύ, περιλαμβάνοντας περιορισμούς στις εξαγωγές των ΗΠΑ, στην κρατική βοήθεια και στις οικονομικές συναλλαγές που σχετίζονται με τη σουδανική κυβέρνηση, αφού η Ουάσιγκτον επιβεβαίωσε την προσήλωσή της στο συμπέρασμά της ότι ο σουδανικός στρατός χρησιμοποίησε χημικά όπλα.
Η Edraak προσθέτει ότι «τον τρέχοντα Ιούλιο, οι κατηγορίες ανανεώθηκαν έπειτα από αναφορές για επίθεση στο χωριό Ουμ Κούρφα στο Βόρειο Κορντοφάν, όπου η ειρηνευτική κυβέρνηση που πρόσκειται στον Ιδρυτικό Συνασπισμό κατηγόρησε τον σουδανικό στρατό για χρήση χημικών ουσιών στους βομβαρδισμούς».
Εντείνονται παράλληλα οι κινήσεις εντός του αμερικανικού Κογκρέσου, από Ρεπουμπλικάνους και Δημοκρατικούς βουλευτές, για την εξέταση δύο νομοσχεδίων που αποσκοπούν στη διεύρυνση του ρόλου της Ουάσιγκτον στις προσπάθειες τερματισμού του πολέμου. Σε αυτό το πλαίσιο, το Παρατηρητήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (Human Rights Watch) κάλεσε τους νομοθέτες να ενισχύσουν τις ρήτρες λογοδοσίας και στα δύο νομοσχέδια.
Σε έκθεσή της που δημοσιεύθηκε τον περασμένο Οκτώβριο, η Human Rights Watch έκανε λόγο για «ανησυχητικές αναφορές σχετικά με τη χρήση αερίου χλωρίου από τον σουδανικό στρατό», σημειώνοντας ότι «η έκθεση σε χλώριο ή στις ενώσεις του μπορεί να οδηγήσει σε ποικίλα συμπτώματα, τα οποία κυμαίνονται από ερυθρότητα και κνησμό έως δύσπνοια, ακόμα και θάνατο». Προειδοποίησε, δε, ότι «η χρήση χλωρίου ως όπλου συνιστά σοβαρή παραβίαση της Σύμβασης για τα Χημικά Όπλα και έγκλημα πολέμου βάσει του Καταστατικού της Ρώμης του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου».
Το Νταρφούρ έχει μια επώδυνη ιστορία με τα χημικά όπλα. Έρευνα της Διεθνούς Αμνηστίας, το 2016, αποκάλυψε ότι «συγκεντρώθηκαν ανατριχιαστικά στοιχεία για την επανειλημμένη χρήση όσων πιστεύεται ότι ήταν χημικά όπλα κατά αμάχων, συμπεριλαμβανομένων πολύ μικρών παιδιών», από τις δυνάμεις του ανατραπέντος ισλαμιστικού καθεστώτος του Ομάρ αλ Μπασίρ, σε μία από τις πιο απομακρυσμένες περιοχές της επαρχίας.
