Η Τουρκία επιχειρεί να αξιοποιήσει την αναθέρμανση των σχέσεών της με την Αίγυπτο για να επανακαθορίσει τις ισορροπίες στην Ανατολική Μεσόγειο. Η Άγκυρα επαναφέρει την πρότασή της για συμφωνία οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών με το Κάιρο, υποστηρίζοντας ότι θα μπορούσε να προσφέρει στην αιγυπτιακή πλευρά περισσότερα από 15.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα πρόσθετου θαλάσσιου χώρου σε σύγκριση με μια αντίστοιχη ευρύτερη συμφωνία με την Ελλάδα. Παράλληλα, ενισχύει τη στρατιωτική συνεργασία των δύο χωρών, ενώ έχει καταφέρει να αποκτήσει πρόσβαση και στο πολιτικό στρατόπεδο της ανατολικής Λιβύης, το οποίο επί χρόνια αντιτασσόταν στα τουρκικά σχέδια.
Η κινητικότητα αυτή αποτυπώνει μια σημαντική μεταβολή στην περιφερειακή διπλωματία. Η Τουρκία δεν επιχειρεί πλέον να προωθήσει τις διεκδικήσεις της μόνο μέσω της στρατιωτικής παρουσίας και της συνεργασίας με συγκεκριμένες κυβερνήσεις, αλλά αναζητά συμφωνίες με κράτη που μέχρι πρόσφατα βρίσκονταν απέναντί της.
Ωστόσο, η προσέγγιση με το Κάιρο έχει σαφή όρια. Η Αίγυπτος, παρά τη βελτίωση των σχέσεών της με την Άγκυρα, εξακολουθεί να απορρίπτει το τουρκολιβυκό μνημόνιο, διατηρεί τη συμφωνία μερικής οριοθέτησης Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης (ΑΟΖ) με την Ελλάδα και επενδύει στην ενεργειακή συνεργασία με την Κύπρο.
Οι κινήσεις των τελευταίων εβδομάδων δείχνουν ότι η Ανατολική Μεσόγειος εισέρχεται σε μια περίοδο περισσότερο σύνθετων διπλωματικών συνδυασμών, στην οποία η εξομάλυνση των διμερών σχέσεων δεν συνεπάγεται κατ’ ανάγκην σύγκλιση στα ζητήματα κυριαρχικών δικαιωμάτων.
Η Τουρκία και το δέλεαρ των 15.000 τετραγωνικών χιλιομέτρων
Στις 28 Οκτωβρίου, το τουρκικό υπουργείο Άμυνας επανέλαβε την ετοιμότητα της χώρας να υπογράψει συμφωνία οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών με την Αίγυπτο. Η πρόταση, που παρουσιάστηκε εκ νέου σε δημοσίευμα της Yeni Şafak στις 2 Νοεμβρίου, βασίζεται στον ισχυρισμό ότι το Κάιρο θα αποκτούσε μεγαλύτερη θαλάσσια δικαιοδοσία εάν επέλεγε να οριοθετήσει τις θαλάσσιες ζώνες του με την Τουρκία. Ο υπολογισμός συνδέεται με τη διαχρονική τουρκική θέση ότι η χάραξη θαλάσσιων ορίων στην Ανατολική Μεσόγειο πρέπει να βασίζεται πρωτίστως στις ηπειρωτικές ακτογραμμές, περιορίζοντας την επήρεια ελληνικών νησιών.
Η Άγκυρα θεωρεί ότι η γεωγραφική θέση της Κρήτης, της Ρόδου και του Καστελλόριζου δεν μπορεί να εμποδίζει την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών μεταξύ της τουρκικής και της αιγυπτιακής ηπειρωτικής ακτής. Η θέση αυτή αποτελεί βασικό σημείο διαφωνίας με την Ελλάδα, η οποία επικαλείται το Δίκαιο της Θάλασσας και το δικαίωμα των νησιών να διαθέτουν υφαλοκρηπίδα και ΑΟΖ. Η τελική επήρεια ενός νησιού σε μια συγκεκριμένη οριοθέτηση μπορεί να εξαρτάται από τη γεωγραφία και τις ειδικές περιστάσεις, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι μπορεί να αγνοηθεί η ύπαρξή του ή να θεωρηθεί εκ των προτέρων ότι στερείται θαλάσσιων δικαιωμάτων.
Η τουρκική πρόταση έχει σαφή διπλωματική στόχευση: να μετατρέψει τη διαφωνία για το νομικό καθεστώς των νησιών σε διαπραγματευτικό πλεονέκτημα απέναντι στην Αίγυπτο. Τα 15.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα, ωστόσο, αποτελούν μονομερή τουρκικό υπολογισμό και όχι αποδεκτό αποτέλεσμα διεθνούς οριοθέτησης. Δεν έχει δημοσιοποιηθεί συμφωνημένη οριοθετική γραμμή μεταξύ Τουρκίας και Αιγύπτου, ενώ η σύγκριση αφορά μια υποθετική συνολική διευθέτηση, καθώς το Κάιρο έχει ήδη υπογράψει με την Αθήνα συμφωνία μερικής οριοθέτησης από τον Αύγουστο του 2020.
Γιατί η Αίγυπτος δεν εγκαταλείπει τις υφιστάμενες συνεργασίες της
Η εξομάλυνση των σχέσεων Τουρκίας και Αιγύπτου αποτελεί μία από τις σημαντικότερες μεταβολές στη διπλωματία της ευρύτερης Μέσης Ανατολής. Μετά από σχεδόν μία δεκαετία έντονης αντιπαράθεσης, που ξεκίνησε με την ανατροπή του Μοχάμεντ Μόρσι το 2013, οι δύο χώρες αποκατέστησαν τις σχέσεις τους σε επίπεδο πρεσβευτών το 2023. Ακολούθησαν οι εκατέρωθεν επισκέψεις των Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν και Αμπντέλ Φατάχ αλ Σίσι το 2024, καθώς και η διεύρυνση των εμπορικών και αμυντικών επαφών. Η συνεργασία εξυπηρετεί συγκεκριμένα συμφέροντα. Η Τουρκία επιδιώκει μεγαλύτερη πρόσβαση στην αιγυπτιακή αγορά και ενισχυμένο ρόλο στη Βόρεια Αφρική. Το Κάιρο ενδιαφέρεται για επενδύσεις, εμπορικές συναλλαγές, αμυντική τεχνολογία και συντονισμό σε περιφερειακές κρίσεις, ιδιαίτερα στη Λιβύη και στη Γάζα.
Οι δύο κυβερνήσεις έχουν επομένως λόγους να διατηρούν ανοικτούς διαύλους, ακόμη και όταν διαφωνούν σε ζητήματα στρατηγικής σημασίας.
Αυτό έγινε σαφές μετά τις τελευταίες εξελίξεις στη Λιβύη. Στις 21 Οκτωβρίου, το αιγυπτιακό υπουργείο Εξωτερικών απέρριψε κατηγορηματικά την επικύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου από τη Βουλή των Αντιπροσώπων της ανατολικής Λιβύης, χαρακτηρίζοντάς το νομικά ανίσχυρο και αντίθετο προς τα αιγυπτιακά κυριαρχικά δικαιώματα.
Η θέση επαναλήφθηκε στις 23 Οκτωβρίου, κατά τη συνάντηση του Αιγύπτιου υπουργού Εξωτερικών Μπαντρ Αμπντελάτι με τον Τούρκο ομόλογό του Χακάν Φιντάν στην Κωνσταντινούπολη.
Το αιγυπτιακό υπουργείο Εξωτερικών κατέστησε σαφές ότι η βελτίωση των διμερών σχέσεων δεν συνεπάγεται αποδοχή της τουρκολιβυκής οριοθέτησης. Ο Φιντάν, σύμφωνα με την επίσημη αιγυπτιακή ενημέρωση, αναγνώρισε τις ανησυχίες του Καΐρου και συμφώνησε στη συνέχιση των διαβουλεύσεων. Η στάση της Αιγύπτου αντανακλά μια εξωτερική πολιτική που επιδιώκει πολλαπλές συνεργασίες, χωρίς αποκλειστικές εξαρτήσεις. Το Κάιρο δεν έχει λόγο να απορρίψει την προοπτική συνεργασίας με την Τουρκία, αλλά ούτε και να θυσιάσει υφιστάμενες συμφωνίες και οικονομικά συμφέροντα προκειμένου να ανταποκριθεί στις επιδιώξεις της Άγκυρας.
Η στροφή του Χαφτάρ και η σημασία της Λιβύης για την Τουρκία
Η μεγαλύτερη πρόσφατη διπλωματική επιτυχία της Τουρκίας καταγράφεται στη Λιβύη. Στις 20 Οκτωβρίου, η Βουλή των Αντιπροσώπων της χώρας, που εδρεύει στην ανατολική Λιβύη και συνδέεται πολιτικά με το στρατόπεδο του Χαλίφα Χαφτάρ, ενέκρινε το μνημόνιο θαλάσσιας οριοθέτησης που είχαν υπογράψει η Τουρκία και η τότε κυβέρνηση της Τρίπολης το 2019. Η απόφαση συνιστά μεταστροφή σε σχέση με το 2020, όταν το ίδιο κοινοβούλιο είχε απορρίψει τη συμφωνία και είχε διακόψει τις πολιτικές σχέσεις με την Άγκυρα.
Για χρόνια, η Τουρκία είχε ταυτιστεί με τη στρατιωτική υποστήριξη της κυβέρνησης της Τρίπολης, ενώ η Αίγυπτος και άλλες περιφερειακές δυνάμεις υποστήριζαν τον Χαφτάρ.
Στη συνέχεια, η Άγκυρα ανέπτυξε επαφές και με την ανατολική Λιβύη, επιδιώκοντας πρόσβαση σε ένα δεύτερο κέντρο εξουσίας. Οι τουρκικές επαφές με τη Βεγγάζη επεκτάθηκαν σε οικονομικά και στρατιωτικά ζητήματα, δημιουργώντας τις προϋποθέσεις για την αλλαγή στάσης του λιβυκού κοινοβουλίου.
Η εξέλιξη προσφέρει στην Τουρκία σημαντικό πολιτικό πλεονέκτημα. Το τουρκολιβυκό μνημόνιο δεν υποστηρίζεται πλέον μόνο από την πλευρά της Τρίπολης, αλλά έχει αποκτήσει την έγκριση και του θεσμού που προηγουμένως το αμφισβητούσε.
Δεν μεταβάλλει, ωστόσο, τις υποχρεώσεις της Λιβύης απέναντι σε τρίτα κράτη ούτε επιλύει τις νομικές αντιρρήσεις για τη συγκεκριμένη οριοθέτηση.
Για την Ελλάδα, την Αίγυπτο και την Κύπρο, το πρόβλημα είναι ότι το μνημόνιο παραγνωρίζει δικαιώματα σε θαλάσσιες ζώνες που απορρέουν από τη γεωγραφία της περιοχής και το διεθνές δίκαιο.
Η αλλαγή στάσης της Βεγγάζης δημιουργεί παράλληλα μια νέα δυσκολία για το Κάιρο. Η αιγυπτιακή κυβέρνηση εξακολουθεί να διατηρεί στενούς δεσμούς με την ανατολική Λιβύη, αλλά διαπιστώνει ότι το στρατόπεδο Χαφτάρ αναπτύσσει πλέον σχέσεις και με την Τουρκία, ακόμη και σε ζητήματα που θίγουν τα αιγυπτιακά συμφέροντα.
Η ενέργεια καθορίζει ένα σημαντικό μέρος των περιφερειακών ισορροπιών
Η προσπάθεια αναμόρφωσης των συμμαχιών στην Ανατολική Μεσόγειο δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από την ενέργεια.
Η Αίγυπτος διαθέτει ανεπτυγμένες εγκαταστάσεις επεξεργασίας και υγροποίησης φυσικού αερίου και επιδιώκει να ενισχύσει τον ρόλο της ως περιφερειακού ενεργειακού κόμβου. Η συνεργασία της με την Κύπρο αφορά συγκεκριμένα σχέδια αξιοποίησης κοιτασμάτων, με μεταφορά φυσικού αερίου προς τις αιγυπτιακές εγκαταστάσεις. Η Ελλάδα συμμετέχει στον περιφερειακό ενεργειακό σχεδιασμό μέσω των υποδομών και των διασυνδέσεών της με τις ευρωπαϊκές αγορές.
Στις 7 Οκτωβρίου, οι υπουργοί Ενέργειας Ελλάδας, Κύπρου και Αιγύπτου συζήτησαν στην Αθήνα την επιτάχυνση των ενεργειακών έργων στην Ανατολική Μεσόγειο. Ακολούθησε, στις 20 Οκτωβρίου, η μονογραφή συμφωνίας-πλαισίου για τις οικονομικές παραμέτρους ανάπτυξης του κυπριακού κοιτάσματος «Αφροδίτη» και τη μεταφορά φυσικού αερίου προς την Αίγυπτο. Οι συμφωνίες αυτές καταδεικνύουν ότι η συνεργασία του Καΐρου με την Ελλάδα και την Κύπρο δεν περιορίζεται σε διπλωματικές δηλώσεις. Περιλαμβάνει ενεργειακές υποδομές, εμπορικές συμφωνίες, επενδυτικά σχέδια και συγκεκριμένες διαδικασίες ανάπτυξης κοιτασμάτων.
Η Τουρκία επιδιώκει να αποκτήσει ρόλο σε αυτή την περιφερειακή ενεργειακή αρχιτεκτονική, θεωρώντας ότι η γεωγραφική της θέση και οι υποδομές της μπορούν να αποτελέσουν βάση για νέες συνεργασίες. Η προσέγγιση με την Αίγυπτο προσφέρει μια πιθανή διέξοδο. Δεν συνεπάγεται, όμως, ότι το Κάιρο θα επανεξετάσει συμφωνίες που εξυπηρετούν ήδη συγκεκριμένους οικονομικούς και ενεργειακούς στόχους.
Τουρκία: Οι ναυτικές ασκήσεις και η διπλωματία της παράλληλης συνεργασίας
Η στρατιωτική προσέγγιση Τουρκίας και Αιγύπτου συνεχίζεται με την κοινή ναυτική άσκηση «Θάλασσα Φιλίας 2026», που έχει προγραμματιστεί για τις 4 έως τις 9 Νοεμβρίου στην Αλεξάνδρεια. Η άσκηση περιλαμβάνει επιχειρήσεις επιφανείας, ανθυποβρυχιακού πολέμου, αντιαεροπορικής άμυνας και ειδικών ναυτικών δυνάμεων. Η επανέναρξη της σχετικής συνεργασίας πραγματοποιήθηκε το 2025, έπειτα από δεκατρία χρόνια διακοπής, και συνοδεύτηκε από την ανάπτυξη ευρύτερων αμυντικών επαφών.
Η στρατιωτική διάσταση έχει βαρύτητα, καθώς οι δύο χώρες διαθέτουν από τους ισχυρότερους στρατούς της περιοχής και μπορούν να επηρεάσουν τις εξελίξεις από τη Λιβύη έως την Ερυθρά Θάλασσα.
Η κοινή άσκηση, ωστόσο, δεν συνιστά συμφωνία για τις θαλάσσιες ζώνες ούτε μεταβολή της αιγυπτιακής πολιτικής απέναντι στην Ελλάδα και την Κύπρο. Η Άγκυρα επιδιώκει να αξιοποιήσει την επιχειρησιακή συνεργασία ως μέρος της ευρύτερης διπλωματικής της προσέγγισης. Το Κάιρο, από την πλευρά του, αντιμετωπίζει τη στρατιωτική συνεργασία ως ξεχωριστό πεδίο από τις διαφωνίες για την οριοθέτηση.
Η διάκριση αυτή είναι κρίσιμη για την αξιολόγηση των περιφερειακών εξελίξεων, καθώς τα κράτη της Ανατολικής Μεσογείου αναπτύσσουν ολοένα συχνότερα παράλληλες συνεργασίες, ακόμη και με χώρες με τις οποίες διατηρούν σημαντικές διαφορές.
Η ελληνική συμφωνία με την Αίγυπτο και η κοινή διπλωματική αντίδραση απέναντι στην Τουρκία
Η συμφωνία μερικής οριοθέτησης ΑΟΖ Ελλάδας και Αιγύπτου, που υπογράφηκε τον Αύγουστο του 2020, αποτελεί βασικό στοιχείο των σημερινών συσχετισμών. Η συμφωνία καλύπτει τμήμα της θαλάσσιας περιοχής μεταξύ του 26ου και του 28ου μεσημβρινού, αφήνοντας ανοικτή τη δυνατότητα περαιτέρω οριοθέτησης προς τα ανατολικά.
Μετά την επικύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου από το κοινοβούλιο της ανατολικής Λιβύης, Αθήνα και Κάιρο συμφώνησαν να προωθήσουν διαβουλεύσεις για την επέκταση της συμφωνίας. Το ενδιαφέρον επικεντρώνεται στις περιοχές ανατολικά του 28ου μεσημβρινού, όπου η γεωγραφία της Ρόδου και του Καστελλόριζου συνδέεται άμεσα με τις αντικρουόμενες διεκδικήσεις. Η προοπτική αυτή αντιμετωπίζει δυσκολίες, καθώς η Αίγυπτος επιδιώκει να διατηρήσει την πολιτική της ευελιξία απέναντι στην Τουρκία. Ωστόσο, η υφιστάμενη ελληνοαιγυπτιακή συμφωνία αποτελεί ήδη εφαρμοσμένη διμερή οριοθέτηση, σε αντίθεση με την τουρκική πρόταση προς το Κάιρο, η οποία παραμένει σε επίπεδο διπλωματικής επιδίωξης.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η ευρύτερη αντίδραση στο τουρκολιβυκό μνημόνιο. Στις 26 Οκτωβρίου, η Ελλάδα, η Αίγυπτος, η Κύπρος, το Μπαχρέιν, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και η Ευρωπαϊκή Ένωση προχώρησαν σε κοινή δήλωση στον ΟΗΕ, απορρίπτοντας την επικύρωση της συμφωνίας από τη Βουλή των Αντιπροσώπων της Λιβύης. Ο Έλληνας υπουργός Εξωτερικών Γιώργος Γεραπετρίτης, ο οποίος παρουσίασε τη δήλωση εκ μέρους των έξι πλευρών, υποστήριξε ότι το μνημόνιο παραγνωρίζει τα δικαιώματα των παράκτιων κρατών, συμπεριλαμβανομένων των δικαιωμάτων των νησιών, και δεν μπορεί να παράγει έννομες συνέπειες για τρίτα κράτη.
Η συμμετοχή της Αιγύπτου στην κοινή αυτή πρωτοβουλία έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς πραγματοποιήθηκε λίγες ημέρες πριν από την προγραμματισμένη κοινή ναυτική άσκηση με την Τουρκία. Το Κάιρο επέλεξε επομένως να ενισχύσει τη στρατιωτική συνεργασία με την Άγκυρα, αλλά ταυτόχρονα να συνυπογράψει στον ΟΗΕ μια διεθνή δήλωση που απορρίπτει το σημαντικότερο τουρκικό εργαλείο θαλάσσιας οριοθέτησης στην περιοχή.
Οι τεχνικές συνομιλίες για ενδεχόμενη επέκταση της ελληνοαιγυπτιακής συμφωνίας παραμένουν το επόμενο κρίσιμο διπλωματικό πεδίο, ενώ η Τουρκία συνεχίζει να προβάλλει τη δική της πρόταση προς το Κάιρο χωρίς, μέχρι στιγμής, να έχει ανακοινωθεί συμφωνία για τα θαλάσσια όρια των δύο χωρών.
Πηγή: ieidiseis.gr
