Από μικρό παιδί θυμάμαι τον εαυτό μου, στις οικογενειακές εξόδους μας, να ανηφορίζουμε προς τα ορεινά χωριά του νομού μας. Ψήναμε και παίζαμε μέσα στο δάσος. Άλλες φορές ακολουθούσαμε τους γονείς μας στο κυνήγι και τότε το διασχίζαμε από άκρη σε άκρη.
Αργότερα, και για πολλά χρόνια, μέναμε εκεί σχεδόν όλο το καλοκαίρι, σε μια σκηνή.
Το δέσιμό μου λοιπόν με το βουνό είναι μεγάλο. Γι’ αυτό και αυτό που βλέπω να συμβαίνει τα τελευταία χρόνια με ανησυχεί ιδιαίτερα, όχι μόνο ως άνθρωπο που μεγάλωσε σε αυτά τα βουνά, αλλά και ως γεωπόνο.
Σε μία από τις πολλές επισκέψεις μου, πριν από χρόνια, παρατήρησα ότι ορισμένα έλατα άρχιζαν να ξεραίνονται. Αρχικά η ξήρανση ήταν μερική, ενώ στη συνέχεια κάποια δέντρα νεκρώνονταν ολοκληρωτικά.
Η εικόνα αυτή μου κίνησε την περιέργεια και αποφάσισα να μπω βαθύτερα στο δάσος και να εξετάσω την κατάσταση πλέον και με την επαγγελματική μου ιδιότητα.
Παρατηρώντας μεγάλο αριθμό δέντρων, διαπίστωσα συμπτώματα που με οδηγούν στην υποψία ότι, μεταξύ των παραγόντων που πρέπει να διερευνηθούν, είναι και η παρουσία εδαφογενών παθογόνων, όπως είδη του γένους Phytophthora (Φυτόφθορα).
Σε αρκετά δέντρα υπήρχαν εκκρίσεις ρητίνης, ενώ σε άλλα παρατήρησα στη βάση του κορμού σκουρόχρωμες και υγρές περιοχές, εικόνα που μπορεί να συνδέεται με αρχη προσβολης απο Phytopthora.
Θέλω όμως να είμαι ξεκάθαρος σε αυτό το σημείο. Η παρατήρηση των συμπτωμάτων στο δάσος δεν αρκεί για να πούμε με βεβαιότητα ποιο είναι το αίτιο.
Η παρακμή και ξήρανση της ελάτης μπορεί να είναι αποτέλεσμα περισσότερων του ενός παραγόντων. Η ξηρασία και οι μεταβολές των κλιματικών συνθηκών μπορούν να εξασθενήσουν τα δέντρα, ενώ παθογόνοι οργανισμοί και έντομα μπορούν να συμμετέχουν ή να επιδεινώνουν την κατάσταση.
Για τον λόγο αυτό θεωρώ απαραίτητη τη λήψη δειγμάτων από προσβεβλημένα δέντρα και έδαφος και την εργαστηριακή εξέτασή τους από αρμόδιο φυτοπαθολογικό εργαστήριο ή ερευνητικό ίδρυμα.
Πρώτα πρέπει να μάθουμε με βεβαιότητα τι σκοτώνει τα έλατα. Και μετά να αποφασίσουμε πώς θα το αντιμετωπίσουμε.
Τι μπορούμε να κάνουμε
Εάν επιβεβαιωθεί η παρουσία Phytophthora ή άλλου εδαφογενούς παθογόνου, έχουμε απέναντί μας έναν δύσκολο αντίπαλο, ο οποίος μπορεί να επιβιώνει στο έδαφος και να εξαπλώνεται μέσω μολυσμένου χώματος, νερού ή φυτικού υλικού.
Πρώτον, επειδή η υλοτομία είναι έντονη στα δάση μας, πρέπει να εξεταστούν αυστηρά μέτρα φυτοϋγιεινής. Εργαλεία, μηχανήματα και εξοπλισμός που χρησιμοποιούνται σε προσβεβλημένες περιοχές πρέπει να καθαρίζονται και, όπου απαιτείται, να απολυμαίνονται πριν μεταφερθούν σε άλλη περιοχή. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται στη μεταφορά χώματος και φυτικού υλικού.
Δεύτερον, τα νεκρά και έντονα προσβεβλημένα δέντρα πρέπει να αξιολογούνται από τις αρμόδιες δασικές και φυτοϋγειονομικές υπηρεσίες. Δεν πρέπει να γίνουν βιαστικές και ανεξέλεγκτες επεμβάσεις, γιατί εάν πρόκειται για εδαφογενές παθογόνο, ακόμη και η μεταφορά μολυσμένου χώματος μπορεί να συμβάλει στην εξάπλωσή του.
Τρίτον, θεωρώ ότι αξίζει να εξεταστεί επιστημονικά και η δυνατότητα βιολογικής αντιμετώπισης. Υπάρχουν ανταγωνιστικοί μικροοργανισμοί, όπως στελέχη του γένους Trichoderma, αλλά και ωφέλιμα βακτήρια των γενών Bacillus και Streptomyces, τα οποία χρησιμοποιούνται στη φυτοπροστασία και έχουν παρουσιάσει δράση εναντίον διαφόρων εδαφογενών φυτοπαθογόνων.
Προσωπικά έχω χρησιμοποιήσει τέτοιους μικροοργανισμούς σε καλλιεργητικές περιπτώσεις όπου χρειάστηκε και έχω δει πολύ καλά αποτελέσματα.
Δεν ισχυρίζομαι όμως ότι μία μέθοδος που λειτουργεί σε μία καλλιέργεια μπορεί αυτομάτως να εφαρμοστεί σε ένα ολόκληρο φυσικό δάσος. Αυτό πρέπει να αποδειχθεί.
Η πρότασή μου είναι απλή: ταυτοποίηση του παθογόνου και, εφόσον τα αποτελέσματα το δικαιολογούν, δημιουργία μικρών πειραματικών ζωνών μέσα στο δάσος, όπου θα εφαρμοστούν διαφορετικές μέθοδοι αντιμετώπισης και θα παρακολουθηθούν επιστημονικά τα αποτελέσματα.
Εάν μία μέθοδος αποδειχθεί αποτελεσματική, τότε μπορούμε να συζητήσουμε την εφαρμογή της σε μεγαλύτερη κλίμακα.
Κάποιος βέβαια θα ρωτήσει:
Πόσο θα κοστίσει όλο αυτό;
Εγώ θα έθετα το ερώτημα διαφορετικά:
Πόσο θα κοστίσει αν δεν κάνουμε τίποτα;
Γιατί το κόστος μιας οργανωμένης επιστημονικής επέμβασης μπορεί να αποδειχθεί πολύ μικρότερο από το κόστος της σταδιακής καταστροφής ενός ολόκληρου δασικού οικοσυστήματος.
Τι διακυβεύεται
1. Η δέσμευση του CO₂
Τα δάση αποτελούν έναν από τους σημαντικότερους φυσικούς μηχανισμούς δέσμευσης διοξειδίου του άνθρακα.
Η ποσότητα CO₂ που δεσμεύει ένα στρέμμα δάσους δεν είναι σταθερή. Εξαρτάται από το είδος και την ηλικία των δέντρων, την πυκνότητα, το έδαφος, το κλίμα και την κατάσταση του οικοσυστήματος.
Μελέτες σε μεσογειακά κωνοφόρα δάση έχουν καταγράψει μέση καθαρή δέσμευση που αντιστοιχεί περίπου σε 700 κιλά CO₂ ανά στρέμμα τον χρόνο, με σημαντικές φυσικά αποκλίσεις ανάλογα με το δάσος.
Ας αναλογιστούμε λοιπόν τι σημαίνει αυτό όταν μιλάμε όχι για ένα στρέμμα αλλά για χιλιάδες στρέμματα ελατοδάσους.
Και υπάρχει κάτι ακόμη σημαντικότερο.
Όταν ένα δέντρο πεθαίνει, δεν χάνεται μόνο η δυνατότητά του να συνεχίσει να δεσμεύει CO₂. Ο άνθρακας που το δέντρο αποθήκευσε επί δεκαετίες στον κορμό, στα κλαδιά και στις ρίζες του αρχίζει σταδιακά, καθώς η βιομάζα αποσυντίθεται, να επιστρέφει στην ατμόσφαιρα. Σε περίπτωση πυρκαγιάς, η διαδικασία αυτή μπορεί να γίνει πολύ ταχύτερα.
Έχουμε επομένως μία διπλή απώλεια:
Χάνουμε έναν φυσικό μηχανισμό που απορροφά CO₂ και ταυτόχρονα κινδυνεύουμε να χάσουμε μέρος του άνθρακα που το ίδιο το δάσος αποθήκευε επί δεκαετίες.
2. Η κτηνοτροφία
Τα ορεινά δάση και τα δασικά λιβάδια αποτελούν σημαντικό κομμάτι της ζωής και της οικονομίας των ορεινών περιοχών.
Η περαιτέρω υποβάθμισή τους θα επιβαρύνει ακόμη περισσότερο την ήδη δοκιμαζόμενη ορεινή κτηνοτροφία.
3. Ο τουρισμός και τα χωριά μας
Τα βουνά μας, τα ελατοδάση, τα νερά και το φυσικό τοπίο αποτελούν πλούτο για τον τόπο μας και πόλο έλξης επισκεπτών.
Ποιος θα επισκεφθεί ένα βουνό γεμάτο νεκρά και ξερά δέντρα;
Και τι θα σημαίνει αυτό για τα χωριά, τις επιχειρήσεις και τους ανθρώπους που ζουν από τον ορεινό τουρισμό;
Δεν μιλάμε λοιπόν απλώς για μερικά άρρωστα δέντρα.
Μιλάμε για ένα φαινόμενο που, εάν συνεχίσει να επεκτείνεται και αφεθεί χωρίς επιστημονική διερεύνηση και αντιμετώπιση, μπορεί να έχει σοβαρές περιβαλλοντικές, οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες για ολόκληρο τον νομό μας.
Δεν χρειάζεται πανικός.
Χρειάζεται όμως να μάθουμε τι συμβαίνει.
Να γίνει καταγραφή της έκτασης της ξήρανσης. Να ληφθούν δείγματα. Να γίνει εργαστηριακή ταυτοποίηση των πιθανών παθογόνων. Να δημιουργηθούν πειραματικές ζώνες αντιμετώπισης. Και να παρακολουθήσουμε την εξέλιξη του φαινομένου πριν η κατάσταση γίνει μη αναστρέψιμη.
Γιατί το δάσος δεν είναι μόνο δέντρα.
Είναι νερό. Είναι έδαφος. Είναι κτηνοτροφία. Είναι τουρισμός. Είναι οικονομία. Είναι τοπίο. Είναι ζωή.
Το βουνό μάς προειδοποιεί.
Πρέπει να δράσουμε. Και πρέπει να το κάνουμε ΤΩΡΑ.
Υ.Γ. Παρόμοια εικόνα έχω παρατηρήσει προσωπικά και στον Νομό Καρδίτσας, στην ευρύτερη περιοχή γύρω από τη λίμνη Πλαστήρα, αλλά και σε ορεινές περιοχές του Νομού Ευρυτανίας. Μάλιστα, η παρακμή της ελληνικής ελάτης έχει αποτελέσει αντικείμενο επιστημονικών μελετών και στην Ευρυτανία. Αυτό αποτελεί έναν ακόμη λόγο για τον οποίο θεωρώ ότι το φαινόμενο πρέπει να διερευνηθεί συστηματικά και όχι να αντιμετωπιστεί ως ένα μεμονωμένο τοπικό περιστατικό.
Γιάννης Χ. Καραπέτσας
Γεωπόνος
Μέλος του Γεωπονικού Συλλόγου Τρικάλων
Ενδεικτική επιστημονική βιβλιογραφία
Raftoyannis Y., Spanos I. & Radoglou K. — The decline of Greek fir (Abies cephalonica Loudon): Relationships with root condition, Plant Biosystems.
Papadopoulos A., Raftoyannis Y. & Pantera A. — Fir decline in Greece: A dendroclimatological approach.
Μελέτες και ανασκοπήσεις για τη βιολογική αντιμετώπιση εδαφογενών παθογόνων με Trichoderma, Bacillus και Streptomyces.
Μελέτες ισοζυγίου άνθρακα μεσογειακών κωνοφόρων δασών.
Θες να μαθαίνεις πρώτος τα νέα από το TrikalaVoice.gr;
Κάνε λήψη από το App Store
Διαθέσιμο στο Google Play
Κάνε like στη σελίδα μας στο Facebook
Ακολούθησε μας στο Instagram
Ακολούθησε μας στο Twitter
Πηγή: trikalavoice.gr
